Class 10 Science: Chapter 7 - নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয়
ASSEB, NCERT আৰু CBSE ৰ বাবে সম্পূৰ্ণ অধ্যয়ন সামগ্ৰী | HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ
📌 অধ্যায়ৰ পৰিচয়: আগৰ পাঠত আমি শিকিছিলো যে জীৱৰ দেহত থকা বিভিন্ন তন্ত্ৰৰ সমন্বয়তহে জীৱন প্ৰক্ৰিয়া চলি থাকে। কিন্তু এই তন্ত্ৰবোৰক নিয়ন্ত্রণ কৰি ৰখা আন এটা তন্ত্ৰ নাথাকিলে শৰীৰৰ কাম-কাজত বিশৃংখলতা দেখা দিলেহেঁতেন। এই অধ্যায়ত আমি শিকিম যে জীৱদেহত কেনেকৈ নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয় সংঘটিত হয়। প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত এই কাম স্নায়ুতন্ত্ৰই আৰু ৰাসায়নিক হৰম’ন তন্ত্ৰই কৰে, আনহাতে উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত হৰম’ন আৰু কোষৰ পানীৰ তাৰতম্যই কৰে। এই অধ্যায়ত আমি প্ৰতীপ ক্ৰিয়া, মগজু, নিউৰন, উদ্ভিদৰ চলন আৰু প্ৰাণী হৰম’নৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম।
পৃষ্ঠা নং: 117
1. Concept Notes (গোটেই অধ্যায়ৰ মূল কথা)
1.1 নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয়ৰ প্ৰয়োজনীয়তা
নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয় (Control and Coordination): জীৱদেহৰ বিভিন্ন অংগ-তন্ত্ৰই একেলগে সুসংগঠিতভাৱে কাম কৰিবলৈ আৰু পৰিৱেশৰ উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঠিকভাৱে সঁহাৰি জনাবলৈ যি ব্যৱস্থা থাকে, তাক নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয় বোলা হয়। নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয় নহ’লে শৰীৰত বিশৃংখলতা দেখা দিলেহেঁতেন আৰু জীৱই বিপদৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা নগ’লহেঁতেন।
সঁহাৰি (Response): জীৱই পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন (উদ্দীপনা) অনুভৱ কৰি যি ক্ৰিয়া কৰে, তাক সঁহাৰি বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে— উজ্জ্বল পোহৰত চকু জাপ খোৱা, গৰম বস্তুত হাত লগাত হাত আঁতৰাই অনা, নিলাজী বনৰ পাত স্পৰ্শ কৰিলে জাপ খাই যোৱা আদি।
1.2 প্ৰাণীৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ (Animals - Nervous System) — Page 117
পৃষ্ঠা নং: 117
স্নায়ু কলা (Nervous Tissue): স্নায়ু কলা হ’ল এবিধ বিশেষ কলা যিয়ে শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশৰ পৰা তথ্য গ্ৰহণ কৰি, সেই তথ্য বিশ্লেষণ কৰি আৰু উপযুক্ত সঁহাৰি প্ৰেৰণ কৰি নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয়ৰ কাম কৰে। প্ৰাণীদেহত স্নায়ু কলা আৰু পেশী কলাই নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয় কাৰ্য সমাধা কৰে।
নিউৰন (Neuron): নিউৰন হ’ল স্নায়ুতন্ত্ৰৰ গঠনগত আৰু কাৰ্যকৰী একক। ই এবিধ বিশেষ কোষ যিয়ে বৈদ্যুতিক সংকেতৰ জৰিয়তে তথ্য প্ৰেৰণ কৰে।
নিউৰনৰ গঠন (Structure of Neuron):
- কোষদেহ (Cell Body): নিউৰনৰ মাজৰ অংশ, য’ত নিউক্লিয়াছ থাকে।
- ডেনড্ৰাইট (Dendrite): কোষদেহৰ পৰা ওলোৱা চুটি শাখা, যিয়ে আন নিউৰনৰ পৰা তথ্য বাৰ্তা গ্ৰহণ কৰে।
- এক্সন (Axon): কোষদেহৰ পৰা ওলোৱা এডাল দীঘল শাখা, যিয়ে বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা ইয়াৰ শেষ প্ৰান্তলৈ লৈ যায়।
- মাইলিন আৱৰণ (Myelin Sheath): এক্সনৰ চাৰিওফালে থকা এবিধ চৰ্বীজাতীয় আৱৰণ, যিয়ে বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাক সুৰক্ষা দিয়ে আৰু দ্ৰুত গতি প্ৰদান কৰে।
চাইনেপ্স (Synapse): দুটা নিউৰনৰ মাজত থকা সূক্ষ্ম ফাঁক বা সংযোগী স্থানক চাইনেপ্স বোলা হয়। যেতিয়া বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা এক্সনৰ শেষ প্ৰান্তত পায়হি, তেতিয়া ই কিছুমান ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (নিউৰ’ট্ৰান্সমিটাৰ) মুক্ত কৰে। এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থই চাইনেপ্সৰ ফাঁকটো পাৰ হৈ পৰৱৰ্তী নিউৰনত এক নতুন বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ সৃষ্টি কৰে।
1.3 প্ৰতীপ বা স্বতঃস্ফূৰ্ত ক্ৰিয়া (Reflex Action) — Page 118
পৃষ্ঠা নং: 118
প্ৰতীপ ক্ৰিয়া (Reflex Action): প্ৰতীপ ক্ৰিয়া হ’ল উদ্দীপনাৰ প্ৰতি কাৰ্যকৰী অংগসমূহৰ অনৈচ্ছিক আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰতিক্ৰিয়া। ইয়াৰ বাবে মগজুৱে চিন্তা কৰাৰ প্ৰয়োজন নহয়। যেনে— গৰম বস্তু স্পৰ্শ কৰিলে হাতখন লগে লগে আঁতৰাই অনা, উজ্জ্বল পোহৰত চকু জাপ খোৱা, হাঁচি মৰা, কাশি মৰা আদি।
প্ৰতীপ ধনু (Reflex Arc): প্ৰতীপ ক্ৰিয়া সংঘটিত হোৱা স্নায়ু পথটোক প্ৰতীপ ধনু বোলা হয়। প্ৰতীপ ধনুৰ অংশসমূহ হ’ল—
- গ্ৰাহক (Receptor): উদ্দীপনা গ্ৰহণ কৰে (যেনে— ছাল, চকু, কাণ)।
- সংজ্ঞাবাহী নিউৰন (Sensory Neuron): গ্ৰাহকৰ পৰা স্নায়ুৰজ্জুলৈ বাৰ্তা লৈ যায়।
- অন্তৰ্বৰ্তী নিউৰন (Interneuron): স্নায়ুৰজ্জুত তথ্য বিশ্লেষণ কৰে আৰু আজ্ঞাবাহী নিউৰনলৈ প্ৰেৰণ কৰে।
- আজ্ঞাবাহী নিউৰন (Motor Neuron): স্নায়ুৰজ্জুৰ পৰা কাৰ্যকৰী অংগলৈ আদেশ লৈ যায়।
- কাৰ্যকৰী অংগ (Effector): পেশী বা গ্ৰন্থি, যিয়ে সঁহাৰি দিয়ে (যেনে— হাতৰ পেশী সংকুচিত হোৱা)।
মগজুৰ ভূমিকা: প্ৰতীপ ক্ৰিয়া স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত হয়, মগজুৰ পোনপটীয়া ভূমিকা নাথাকে। কাৰণ মগজুলৈ বাৰ্তা গ’লে চিন্তা কৰি সঁহাৰি দিবলৈ বহু সময় লাগিলেহেঁতেন আৰু ইতিমধ্যে শৰীৰৰ ক্ষতি হ’লেহেঁতেন। অৱশ্যে ক্ৰিয়া সংঘটিত হোৱাৰ পাছত তথ্যটো মগজুলৈ যায় আৰু আমি সচেতন হওঁ।
1.4 মানুহৰ মগজু (Human Brain) — Page 118
পৃষ্ঠা নং: 118
কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (Central Nervous System - CNS): মগজু (Brain) আৰু স্নায়ুৰজ্জু (Spinal Cord) ৰে গঠিত। ই দেহৰ সকলো অংশৰ পৰা বাৰ্তা গ্ৰহণ কৰি একত্ৰিত কৰি বিশ্লেষণ কৰে।
প্ৰান্তীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (Peripheral Nervous System - PNS): কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু দেহৰ বিভিন্ন অংশৰ লগত সংযোগ স্থাপন কৰে। মগজুৰ পৰা ওলোৱা কৰ’টিড স্নায়ু আৰু স্নায়ুৰজ্জুৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা অসংখ্য স্নায়ুৰে গঠিত।
মগজুৰ অংশসমূহ:
| মগজুৰ অংশ | কাৰ্য |
| প্ৰমস্তিষ্ক (Fore Brain) | মগজুৰ মুখ্য চিন্তা-ভাৱনাৰ অংগ। ইয়াৰ অংশই শৰীৰৰ বিভিন্ন সংগ্ৰাহী ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰা অহা সংবেদী স্নায়ু প্ৰেৰণা গ্ৰহণ কৰে। এই অংশত শ্ৰৱণ, ঘ্ৰাণ, দৃষ্টি আদি এলেকা থাকে। আমি ধূপকাঠিৰ গোন্ধ প্ৰমস্তিষ্কৰ দ্বাৰাই চিনাক্ত কৰিব পাৰোঁ। |
| মধ্য মস্তিষ্ক (Mid Brain) | শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশৰ পৰা অহা বাৰ্তাসমূহৰ বিপৰীতে সঁহাৰি জনোৱাৰ আগতে বাৰ্তাসমূহ চালি-জাৰি চায়। লাওখোলাৰ মগজুৰ ভাৱ-বোধ ক্ৰিয়া কৰা অংশটো ইয়াৰ লগত জড়িত। |
| পশ্চাৎ মস্তিষ্ক (Hind Brain) | ইয়াৰ মুখ্য অংশ হ’ল চেৰিবেলাম (Cerebellum), যিয়ে দেহৰ ভংগীমা, লৰচৰ আৰু সমতা ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে। খোজ কঢ়া, চাইকেল চলোৱা আদিৰ দৰে ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াবোৰৰ সঠিকতা ইয়াৰ দ্বাৰাই নিয়ন্ত্রিত হয়। |
1.5 স্নায়ু কলাই ক্ৰিয়া কেনেকৈ সংঘটিত কৰে? (How does the Nervous Tissue Cause Action?) — Page 119
পৃষ্ঠা নং: 119
পেশী কলাৰ কাৰ্য: পেশী কলাই ক্ৰিয়া সংঘটিত কৰে। পেশী কলাৰ ভিতৰত থকা বিশেষ প্ৰ’টিনে সংকোচন আৰু শিথিলতাৰ দ্বাৰা চলন উৎপন্ন কৰে। যেতিয়া স্নায়ুৰ পৰা বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা পেশীলৈ আহে, তেতিয়া পেশী কোষবোৰ সংকুচিত হয় আৰু চলন সংঘটিত হয়।
পেশীৰ প্ৰকাৰ:
- ঐচ্ছিক পেশী (Voluntary Muscle): ইচ্ছা অনুসৰি চলন কৰা পেশী। যেনে— হাত, ভৰি, জিভাৰ পেশী।
- অনৈচ্ছিক পেশী (Involuntary Muscle): ইচ্ছা নোহোৱাকৈ চলন কৰা পেশী। যেনে— পাকস্থলী, অন্ত্ৰ, হৃদযন্ত্ৰৰ পেশী।
1.6 উদ্ভিদৰ সমন্বয় (Coordination in Plants) — Page 120
পৃষ্ঠা নং: 120
উদ্ভিদৰ চলন: প্ৰাণীৰ দৰে উদ্ভিদৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ বা পেশী কলা নাই। তথাপিও উদ্ভিদে উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়। যেনে— নিলাজী বনৰ পাত স্পৰ্শ কৰিলে জাপ খাই যায়, সূৰ্যমুখী ফুলে সূৰ্যৰ দিশে মুখ ঘূৰায়, শিপাই পানীৰ দিশত গতি কৰে।
কোষৰ পানীৰ তাৰতম্য: প্ৰাণীয়ে পেশী কলাৰ প্ৰ’টিনৰ সহায়ত চলন কৰে, আনহাতে উদ্ভিদে কোষৰ ভিতৰত থকা পানীৰ পৰিমাণ সলনি কৰি কোষৰ আকাৰ সলনি কৰে। ইয়াৰ ফলত কোষ প্ৰসাৰিত বা সংকুচিত হয় আৰু উদ্ভিদৰ চলন সংঘটিত হয়।
সংযোগৰ মাধ্যম: উদ্ভিদে এটা কোষৰ পৰা আন এটা কোষলৈ বৈদ্যুতিক-ৰাসায়নিক (Electrical-Chemical) মাধ্যমৰ যোগেদি সংযোগ ৰক্ষা কৰে।
1.7 বৃদ্ধিৰ বাবে হোৱা চলন (Movement Due to Growth) — Page 121
পৃষ্ঠা নং: 121
আকৰ্ষণ (Tendril): কিছুমান উদ্ভিদে যেনে মটৰ মাহ, লাউ আদিয়ে আকৰ্ষণৰ সহায়ত আন উদ্ভিদৰ গাত বা জেঙৰাত জেঙতা দি বগাই যাব পাৰে। যেতিয়া আকৰ্ষণে কোনো আধাৰ স্পৰ্শ কৰে, তেতিয়া স্পৰ্শ কৰা অংশটো খৰকৈ বৃদ্ধি নহয় কিন্তু স্পৰ্শ নকৰা অংশটো খৰকৈ বৃদ্ধি হয়। ইয়াৰ ফলত আকৰ্ষণডাল আধাৰত পাক খাই ওপৰলৈ বগাই যায়।
পোহৰানুবেগী চলন (Phototropism): পোহৰৰ দিশত উদ্ভিদৰ কাণ্ডৰ অগ্ৰ অংশ গতি কৰা আৰু শিপাই পোহৰৰ বিপৰীত দিশত গতি কৰা চলনক পোহৰানুবেগী চলন বোলা হয়। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল অক্সিন হৰম’নৰ অসম বিতৰণ।
ভূকেন্দ্ৰাবেগী চলন (Geotropism): উদ্ভিদৰ শিপাই সদায় মাটিৰ তললৈ (অধোমুখী) আৰু কাণ্ডই সদায় মাটিৰ ওপৰলৈ (উৰ্ধমুখী) গতি কৰা চলনক ভূকেন্দ্ৰাবেগী চলন বোলা হয়। ই পৃথিৱীৰ মধ্যাকৰ্ষণ বলৰ প্ৰতি সঁহাৰি।
জলানুবেগী চলন (Hydrotropism): উদ্ভিদৰ শিপাই পানীৰ দিশত গতি কৰা চলনক জলানুবেগী চলন বোলা হয়।
ৰাসায়নুবেগী চলন (Chemotropism): ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ প্ৰতি উদ্ভিদৰ চলনক ৰাসায়নুবেগী চলন বোলা হয়। উদাহৰণ— ডিম্বকৰ দিশে পৰাগ নলীকাৰ গতি।
1.8 উদ্ভিদ হৰম’ন (Plant Hormones) — Page 122
পৃষ্ঠা নং: 122
অক্সিন (Auxin): কাণ্ডৰ অগ্ৰ অংশত অক্সিন সংশ্লেষিত হয়। ই কোষৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু দীঘল হোৱাত সহায় কৰে। যেতিয়া উদ্ভিদে এটা ফালৰ পৰাহে পোহৰ পায়, তেতিয়া অক্সিন পোহৰ নপৰা ছাঁ পৰা অংশলৈ ব্যাপন ঘটে। ছাঁ পৰা অংশত অক্সিনৰ গাঢ়তা বাঢ়ি সেইফালৰ কোষবোৰ দীঘল হয় আৰু কাণ্ড পোহৰৰ দিশে ভাঁজ খায়।
জিব্বাৰেলিন (Gibberellin): অক্সিনৰ দৰেই কাণ্ডৰ বৃদ্ধি হোৱাত সহায় কৰে।
চাইট’কাইনিন (Cytokinin): কোষ বিভাজনত সহায় কৰে। ফল আৰু বীজত বেছিকৈ পোৱা যায়।
এবচাইচিক এচিড (Abscisic Acid): উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত বাধা দিয়ে। এই হৰম’নৰ প্ৰভাৱতেই গছৰ পাত সৰি পৰে।
1.9 প্ৰাণী হৰম’ন (Hormones in Animals) — Page 123
পৃষ্ঠা নং: 123
প্ৰাণীদেহৰ ৰাসায়নিক সমন্বয়: প্ৰাণীদেহৰ জীৱন ক্ৰিয়াসমূহ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ উপৰিও ৰাসায়নিক সমন্বয়ৰ দ্বাৰাও নিয়ন্ত্রিত হয়। অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত হোৱা হৰম’নে এই কাম কৰে।
এড্ৰিনেলিন (Adrenaline): অধিবৃক্ক গ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত হয়। ভয়, উত্তেজনা বা জৰুৰীকালীন অৱস্থাত নিঃসৰিত হৈ শৰীৰক যুঁজিবলৈ বা পলাবলৈ প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াৰ ফলত হৃদস্পন্দন বাঢ়ে, শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ হাৰ বাঢ়ে, পেশীলৈ তেজৰ যোগান বাঢ়ে।
থাইৰক্সিন (Thyroxine): থাইৰয়ড গ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত হয়। আয়ডিনৰ উপস্থিতিত তৈয়াৰ হয়। ই কাৰ্বহাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন আৰু চৰ্বিৰ বিপাকীয় ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্রণ কৰে। আয়ডিনৰ অভাৱত গলগণ্ড (Goitre) ৰোগ হয়।
বৃদ্ধি হৰম’ন (Growth Hormone): পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত হয়। দেহৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশ নিয়ন্ত্রণ কৰে। বাল্যকালত কম নিঃসৰণ হ’লে বাওনা (Dwarf) আৰু বেছি হ’লে দীৰ্ঘকায় (Gigantic) হয়।
ইনচুলিন (Insulin): অগ্নাশয় গ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত হয়। তেজত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্রণ কৰে। অভাৱত ডায়েবেটিচ ৰোগ হয়।
টেষ্ট’ষ্টেৰন (Testosterone) আৰু ইষ্ট্ৰ’জেন (Oestrogen): কিশোৰ কালত ল’ৰা-ছোৱালীৰ শৰীৰত পৰিৱৰ্তন আনিবলৈ প্ৰজনন গ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত হয়।
ফিড-বেক পদ্ধতি (Feedback Mechanism): ইয়াৰ দ্বাৰা দেহৰ হৰম’ন নিঃসৰণৰ সময় আৰু পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ হয়। উদাহৰণ— তেজত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বাঢ়িলে অগ্নাশয়ে বেছি ইনচুলিন নিঃসৰণ কৰে আৰু মাত্ৰা কমিলে কম নিঃসৰণ কৰে।
2. পাঠ্যপুথিৰ ভিতৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (In-Text Questions)
Page 119 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 119
প্ৰশ্ন ১: প্ৰতীপ ক্ৰিয়া আৰু খোজ কঢ়াৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ:
| প্ৰতীপ ক্ৰিয়া (Reflex Action) | খোজ কঢ়া (Walking) |
| ১. ই এক অনৈচ্ছিক আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত ক্ৰিয়া। | ১. ই এক ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া যাক আমি ইচ্ছা অনুসৰি কৰোঁ। |
| ২. ই স্নায়ুৰজ্জুৰ (Spinal Cord) দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত হয়। | ২. ই পশ্চাৎ মস্তিষ্কৰ চেৰিবেলামৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত হয়। |
| ৩. ই অতি ক্ষিপ্ৰতাৰে সংঘটিত হয়। | ৩. ই এক তুলনামূলকভাৱে মন্থৰ আৰু জটিল প্ৰক্ৰিয়া। |
| ৪. ইয়াত চিন্তা-চৰ্চাৰ প্ৰয়োজন নহয়। | ৪. ইয়াত চিন্তা-চৰ্চা আৰু শৰীৰৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ প্ৰয়োজন হয়। |
প্ৰশ্ন ২: দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগী পথ বা চাইনেপ্সত কি ঘটে?
উত্তৰ: দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগী পথ বা চাইনেপ্সত (Synapse) এটা নিউৰনৰ এক্সনৰ শেষ প্ৰান্ত আৰু আনটো নিউৰনৰ ডেনড্ৰাইটৰ মাজত এটা সূক্ষ্ম ফাঁক থাকে। যেতিয়া এটা বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা (Electrical Impulse) এক্সনৰ শেষ প্ৰান্ত পায়হি, তেতিয়া ই কিছুমান ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (নিউৰ’ট্ৰান্সমিটাৰ) মুক্ত কৰে। এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থবোৰে চাইনেপ্সৰ ফাঁকটো পাৰ হৈ পৰৱৰ্তী নিউৰনৰ ডেনড্ৰাইটত এক নতুন বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ সৃষ্টি কৰে। এইদৰেই বাৰ্তা এটা নিউৰনৰ পৰা আনটোলৈ প্ৰেৰণ হয়।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰতীপ ক্ৰিয়াত মগজুৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: প্ৰতীপ ক্ৰিয়া মূলতঃ স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত হয় আৰু ইয়াত মগজুৰ পোনপটীয়া ভূমিকা নাথাকে। ইয়াৰ ফলত ক্ৰিয়াটো অতি খৰকৈ সংঘটিত হয়। অৱশ্যে, প্ৰতীপ ক্ৰিয়া সংঘটিত হোৱাৰ তথ্যটো স্নায়ুৰজ্জুৰ পৰা মগজুলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়। মগজুৱে এই তথ্যটো বিশ্লেষণ কৰে আৰু পৰিস্থিতিটোৰ বিষয়ে আমাক সচেতন কৰে, কিন্তু ক্ৰিয়াটো সংঘটিত হৈ যোৱাৰ পিছতহে।
প্ৰশ্ন ৪: মগজুৰ কোন অংশই দেহ লৰচৰ আৰু সমতা ৰক্ষা কৰাত অংশ লয়?
উত্তৰ: পশ্চাৎ মস্তিষ্কত (Hindbrain) থকা চেৰিবেলাম (Cerebellum) নামৰ অংশটোৱে দেহৰ ভংগীমা, লৰচৰ আৰু সমতা ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে। খোজ কঢ়া, চাইকেল চলোৱা আদিৰ দৰে ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াবোৰৰ সঠিকতা ইয়াৰ দ্বাৰাই নিয়ন্ত্রিত হয়।
প্ৰশ্ন ৫: আমি ধূপকাঠিৰ গোন্ধ কেনেকৈ লওঁ?
উত্তৰ: আমাৰ নাকত থকা ঘ্ৰাণসংগ্ৰাহী কোষবোৰে (Olfactory Receptors) ধূপকাঠিৰ পৰা অহা গোন্ধৰ ৰাসায়নিক কণিকাবোৰ চিনাক্ত কৰে। এই কোষবোৰে এক বৈদ্যুতিক সংকেত সৃষ্টি কৰে, যি ঘ্ৰাণ স্নায়ুৰ (Olfactory Nerve) জৰিয়তে প্ৰমস্তিস্কৰ (Forebrain) নিৰ্দিষ্ট অংশলৈ যায়। মগজুৱে এই সংকেতটো বিশ্লেষণ কৰি আমি ধূপকাঠিৰ গোন্ধ অনুভৱ কৰোঁ।
Page 122 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 122
প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ (Plant Hormone) বিলাক কি কি?
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ বা হৰম’ন হ’ল কিছুমান ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যিয়ে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰতি সঁহাৰি দিয়া কাৰ্যবোৰ নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয় কৰে। প্ৰধান উদ্ভিদ হৰম’নবোৰ হ’ল – অক্সিন, জিব্বাৰেলিন, চাইট’কাইনিন আৰু এবচাইচিক এচিড।
প্ৰশ্ন ২: নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন পৰিঘটনাটো কাণ্ডৰ কুমলীয়া আগৰ পোহৰৰ দিশত গতি কৰা পৰিঘটনাটোৰ মাজত কি পাৰ্থক্য আছে?
উত্তৰ:
| নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন | কাণ্ডৰ পোহৰৰ দিশত গতি |
| ১. ই বৃদ্ধি-নিৰ্ভৰশীল চলন নহয়। | ১. ই বৃদ্ধি-নিৰ্ভৰশীল চলন। |
| ২. ই স্পৰ্শৰ (উদ্দীপনা) দিশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। | ২. ই পোহৰৰ (উদ্দীপনা) দিশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে (পোহৰানুবৰ্তী চলন)। |
| ৩. ই কোষৰ পানীৰ পৰিমাণৰ তাৰতম্যৰ বাবে হয়। | ৩. ই কোষৰ বৃদ্ধিৰ বাবে হয়। |
| ৪. ই এক ক্ষিপ্ৰ চলন। | ৪. ই এক মন্থৰ চলন। |
প্ৰশ্ন ৩: উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগোৱা এবিধ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: অক্সিন (Auxin)। ই কোষৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু দীঘল হোৱাত সহায় কৰি উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগায়।
প্ৰশ্ন ৪: কোনো এক আধাৰত চাৰিওফালে আকৰ্ষণৰ বৃদ্ধিত অক্সিনে কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰ: যেতিয়া মটৰ মাহৰ দৰে উদ্ভিদৰ আকৰ্ষণ (Tendril) কোনো আধাৰ স্পৰ্শ কৰে, তেতিয়া অক্সিন হৰম’ন স্পৰ্শ কৰা অংশৰ পৰা আঁতৰি আনটো ফালে জমা হয়। অক্সিনৰ গাঢ়তা স্পৰ্শ নকৰা ফালটোত বেছি হোৱাৰ বাবে সেইফালৰ কোষবোৰ খৰকৈ বৃদ্ধি হয়। ইয়াৰ ফলত আকৰ্ষণডাল আধাৰৰ চাৰিওফালে মেৰিয়াই যায় আৰু ওপৰলৈ বগাই যোৱাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: জলানুবেগী (Hydrotropism) ৰ পৰীক্ষা মূলক আৰ্হি এটা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ:
- এটা পাত্ৰত কিছু মাটি লৈ মাজত এটা সৰু মাটিৰ পাত্ৰ ৰাখিব লাগে, য’ত পানী ভৰাই থোৱা হ’ব।
- ডাঙৰ পাত্ৰটোত এটা উদ্ভিদৰ পুলি ৰুব লাগে।
- কিছুদিনৰ পিছত উদ্ভিদজোপাৰ শিপাবোৰ নিৰীক্ষণ কৰিলে দেখা যাব যে শিপাবোৰ পানী থকা সৰু পাত্ৰটোৰ ফালে গতি কৰিছে।
- এই পৰীক্ষাটোৱে দেখুৱায় যে উদ্ভিদৰ শিপাই পানীৰ উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়, যাক জলানুবেগী চলন বোলা হয়।
Page 125 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 125
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাণীদেহৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় কেনেকৈ সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: প্ৰাণীদেহত ৰাসায়নিক সমন্বয় অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিৰ (Endocrine Glands) পৰা নিঃসৰিত হোৱা হৰম’নৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়। এই হৰম’নবোৰ পোনপটীয়াকৈ তেজত মিহলি হয় আৰু তেজৰ জৰিয়তে শৰীৰৰ বিভিন্ন লক্ষ্য অংগলৈ (Target Organs) গৈ সিহঁতৰ কাৰ্য নিয়ন্ত্রণ কৰে। এইদৰে বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু অন্যান্য বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ সমন্বয় সাধন হয়।
প্ৰশ্ন ২: আয়ডিন পুষ্ট লৱণ খোৱাটো কিয় আৱশ্যক?
উত্তৰ: থাইৰয়ড গ্ৰন্থিয়ে থাইৰক্সিন হৰম’ন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আয়ডিনৰ প্ৰয়োজন হয়। থাইৰক্সিনে শৰীৰৰ কাৰ্ব’হাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন আৰু চৰ্বিৰ বিপাকীয় ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্রণ কৰে। খাদ্যত আয়ডিনৰ অভাৱ হ’লে থাইৰক্সিনৰ উৎপাদন কমি যায়, যাৰ ফলত গলগণ্ড ৰোগ (Goitre) হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। সেয়েহে আয়ডিন পুষ্ট লৱণ খোৱাটো আৱশ্যক।
প্ৰশ্ন ৩: আমাৰ দেহৰ তেজত এড্ৰিনেলিনৰ নিঃসৰণ ঘটিলে দেহত কেনে প্ৰতিক্ৰিয়া হয়?
উত্তৰ: যেতিয়া তেজত এড্ৰিনেলিনৰ নিঃসৰণ হয়, তেতিয়া ই শৰীৰক জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াৰ ফলত:
- হৃদযন্ত্ৰৰ ধপধপনি বাঢ়ি যায়, যাৰ ফলত পেশীবোৰলৈ অক্সিজেনৰ যোগান বৃদ্ধি পায়।
- পাচনতন্ত্ৰ আৰু ছাললৈ তেজৰ প্ৰবাহ কমি যায়।
- শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ হাৰ বাঢ়ি যায়।
- এই সকলোবোৰ প্ৰতিক্ৰিয়াই শৰীৰক যুঁজিবলৈ বা পলাবলৈ (Fight or Flight) শক্তি যোগায়।
প্ৰশ্ন ৪: কিছুমান ডায়েবেটিচ ৰোগীক ইনচুলিনৰ বেজী দিয়া হয় কিয়?
উত্তৰ: ডায়েবেটিচ ৰোগীৰ দেহত অগ্নাশয় গ্ৰন্থিয়ে পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ ইনচুলিন হৰম’ন উৎপন্ন কৰিব নোৱাৰে। ইনচুলিনে তেজত শৰ্কৰাৰ (গ্লুক’জ) মাত্ৰা নিয়ন্ত্রণ কৰে। ইনচুলিনৰ অভাৱত তেজত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা বাঢ়ি যায়, যি শৰীৰৰ বাবে ক্ষতিকাৰক। সেয়েহে, তেজত শৰ্কৰাৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্রণ কৰিবলৈ কিছুমান ডায়েবেটিচ ৰোগীক ইনচুলিনৰ বেজী দিয়া হয়।
3. অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise — Page 125-126) — ALL 12 QUESTIONS
পৃষ্ঠা নং: 125-126
প্ৰশ্ন ১: তলত উল্লেখ কৰা কোনবিধ উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ? (a) ইনচুলিন (b) থাইৰক্সিন (c) অ’ৱেষ্ট্ৰজেন (d) চাইট’কাইনিন
উত্তৰ: (d) চাইট’কাইনিন
ব্যাখ্যা: চাইট’কাইনিন উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ। ইনচুলিন, থাইৰক্সিন আৰু অ’ৱেষ্ট্ৰজেন প্ৰাণী হৰম’ন।
প্ৰশ্ন ২: দুটা নিউৰণৰ মাজৰ ফাঁকটোক কি বুলি কয়? (a) ডেনড্ৰাইট (b) চাইনেপ্স (c) এক্সন (d) প্ৰেৰণা
উত্তৰ: (b) চাইনেপ্স
ব্যাখ্যা: দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগী পথ বা ফাঁকটোক চাইনেপ্স বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: মগজুৱে কি কাম কৰে— (a) ভাৱ আৰু চিন্তা কৰা (b) হৃদপিণ্ড স্পন্দন নিয়ন্ত্রণ (c) দেহৰ সমতা ৰক্ষা (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰ: (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
ব্যাখ্যা: মগজুৱে ভাৱ আৰু চিন্তা কৰা, হৃদপিণ্ড স্পন্দন নিয়ন্ত্রণ, দেহৰ সমতা ৰক্ষা আদি সকলো কাৰ্য কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: আমাৰ দেহৰ গ্ৰাহক অংগৰ কাম কি? গ্ৰাহক অংগই যথোপযুক্তভাৱে কাম নকৰিলে কেনে পৰিস্থিতি হ’ব ভাবাচোন। ইয়াৰ ফলত কি সমস্যা হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: আমাৰ দেহৰ গ্ৰাহক অংগবোৰে (যেনে চকু, কাণ, নাক, ছাল) পৰিৱেশৰ পৰা উদ্দীপনা (যেনে পোহৰ, শব্দ, গোন্ধ) গ্ৰহণ কৰি মগজুলৈ বাৰ্তা পঠিয়ায়।
যদি গ্ৰাহক অংগই সঠিকভাৱে কাম নকৰে, তেন্তে আমি পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন বা বিপদৰ বিষয়ে তথ্য নাপাম। উদাহৰণস্বৰূপে, ছালৰ গ্ৰাহকে কাম নকৰিলে আমি গৰম বস্তু স্পৰ্শ কৰিলেও গম নাপাম আৰু আমাৰ হাত পুৰি যাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৫: নিউৰন গঠনৰ এটা চিত্ৰ আঁকা। ইয়াৰ কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
কাৰ্য: নিউৰনৰ ডেনড্ৰাইটে আন নিউৰনৰ পৰা বাৰ্তা গ্ৰহণ কৰে। এই বাৰ্তাটো কোষদেহৰ মাজেৰে বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা হিচাপে এক্সনলৈ যায়। এক্সনৰ শেষ প্ৰান্তত ই ৰাসায়নিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰিত হৈ চাইনেপ্সৰ মাজেৰে পৰৱৰ্তী নিউৰনলৈ প্ৰেৰণ হয়। এইদৰে নিউৰনে শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশৰ মাজত তথ্যৰ আদান-প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: উদ্ভিদৰ পোহৰানুবেগী প্ৰতিক্ৰিয়া কেনেকৈ সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ কাণ্ডৰ আগত অক্সিন নামৰ হৰম’ন সংশ্লেষণ হয়। যেতিয়া পোহৰ এটা ফালৰ পৰা পৰে, তেতিয়া অক্সিন পোহৰ নপৰা ছাঁ পৰা অংশলৈ ব্যাপন ঘটে। ছাঁ পৰা অংশত অক্সিনৰ গাঢ়তা বঢ়াৰ ফলত সেইফালৰ কোষবোৰ খৰকৈ বৃদ্ধি হয়। ইয়াৰ ফলত কাণ্ডডাল পোহৰৰ দিশে ভাঁজ খায়।
প্ৰশ্ন ৭: স্নায়ুৰজ্জুত আঘাত হ’লে কেনে বাৰ্তাত ব্যাঘাট ঘটে?
উত্তৰ: স্নায়ুৰজ্জুত আঘাত হ’লে প্ৰতীপ ক্ৰিয়াৰ বাৰ্তাত ব্যাঘাট ঘটিব। ইয়াৰ উপৰিও, শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশৰ পৰা মগজুলৈ যোৱা সংবেদী বাৰ্তা আৰু মগজুৰ পৰা শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশলৈ অহা আজ্ঞাবাহী বাৰ্তাৰ আদান-প্ৰদানত বাধা আহিব। ইয়াৰ ফলত শৰীৰৰ কিছু অংশ অচল (Paralysis) হৈ পৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮: উদ্ভিদৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় কেনেদৰে সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় বিভিন্ন উদ্ভিদ হৰম’নৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়। এই হৰম’নবোৰ উদ্ভিদৰ এটা অংশত উৎপন্ন হৈ আন অংশলৈ ব্যাপন ঘটে আৰু বৃদ্ধি, বিকাশ, ফুল ফুলা, ফল ধৰা আদি বিভিন্ন ক্ৰিয়া নিয়ন্ত্রণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: জীৱদেহৰ নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয়ৰ কাৰণে কি প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: জীৱদেহৰ বিভিন্ন অংগ আৰু তন্ত্ৰৰ মাজত সুসংগঠিতভাৱে কাম কৰিবলৈ আৰু পৰিৱেশৰ উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঠিক সঁহাৰি জনাবলৈ নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয়ৰ প্ৰয়োজন। প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত এই কাম স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু হৰম’ন তন্ত্ৰই কৰে, আৰু উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত হৰম’নে কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আৰু প্ৰতীপ ক্ৰিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্য কেনেকৈ উলিয়াবা?
উত্তৰ: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আমাৰ ইচ্ছা অনুসৰি মগজুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত হয় (যেনে লিখা)। আনহাতে, প্ৰতীপ ক্ৰিয়া স্বতঃস্ফূৰ্ত আৰু স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত হয় (যেনে গৰম বস্তুত হাত লাগিলে আঁতৰাই অনা)।
প্ৰশ্ন ১১: প্ৰাণীৰ নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয়ৰ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ আৰু হৰম’নৰ ক্ৰিয়াৰ মাজত তুলনামূলক আলোকপাত কৰা।
উত্তৰ:
| স্নায়ুতন্ত্ৰ | হৰম’ন তন্ত্ৰ |
| ১. বাৰ্তা বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা হিচাপে যায়। | ১. বাৰ্তা ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (হৰম’ন) হিচাপে যায়। |
| ২. ক্ৰিয়া অতি ক্ষিপ্ৰ। | ২. ক্ৰিয়া তুলনামূলকভাৱে মন্থৰ। |
| ৩. প্ৰভাৱ ক্ষণস্থায়ী। | ৩. প্ৰভাৱ দীৰ্ঘস্থায়ী। |
| ৪. বাৰ্তা নিৰ্দিষ্ট কোষলৈ যায়। | ৪. তেজৰ জৰিয়তে গোটেই শৰীৰলৈ যায়। |
প্ৰশ্ন ১২: নিলাজী বনৰ পাতৰ চলনৰ লগত আমাৰ ভৰিৰ চলনৰ আচৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন স্পৰ্শৰ প্ৰতি এক অনৈচ্ছিক সঁহাৰি, যি কোষৰ পানীৰ পৰিমাণৰ তাৰতম্যৰ বাবে হয় আৰু ইয়াত কোনো বিশেষ কলা জড়িত নহয়। আনহাতে, আমাৰ ভৰিৰ চলন এক ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া, যি মগজুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত আৰু ইয়াত স্নায়ু আৰু পেশী কলাৰ দৰে বিশেষ কলা জড়িত হৈ থাকে।
4. HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ প্ৰশ্নোত্তৰ (অসম ব'ৰ্ড)
🎯 HSLC উচ্চ সম্ভাৱনীয় প্ৰশ্ন (অসম ব'ৰ্ডত সঘনাই অহা)
প্ৰশ্ন ১: প্ৰতীপ ক্ৰিয়া কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: প্ৰতীপ ক্ৰিয়া হ’ল উদ্দীপনাৰ প্ৰতি কাৰ্যকৰী অংগসমূহৰ অনৈচ্ছিক আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰতিক্ৰিয়া। যেনে— গৰম বস্তু স্পৰ্শ কৰিলে হাতখন লগে লগে আঁতৰাই অনা।
প্ৰশ্ন ২: নিউৰনৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: নিউৰন কোষদেহ (Cell Body) আৰু স্নায়ু প্ৰবৰ্ধ (Nerve Process) ৰে গঠিত। স্নায়ু প্ৰবৰ্ধ দুবিধ— এক্সন (Axon) আৰু ডেনড্ৰাইট (Dendrite)। ডেনড্ৰাইটবোৰে নিকটৱৰ্তী কোষৰ পৰা স্নায়ু বাৰ্তা বা উদ্দীপনা সংগ্ৰহ কৰে। এক্সনে বাৰ্তা পৰৱৰ্তী নিউৰনলৈ প্ৰেৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰতীপ ধনু কি?
উত্তৰ: প্ৰতীপ ক্ৰিয়া সংঘটিত হোৱা স্নায়ু পথটোক প্ৰতীপ ধনু (Reflex Arc) বোলা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা উদ্দীপনা গ্ৰহণ কৰি অতি খৰকৈ সঁহাৰি জনোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: মগজুৰ তিনিটা অংশৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: প্ৰমস্তিষ্ক (Fore Brain), মধ্য মস্তিষ্ক (Mid Brain) আৰু পশ্চাৎ মস্তিষ্ক (Hind Brain)।
প্ৰশ্ন ৫: উদ্ভিদৰ পোহৰানুবেগী চলন কি?
উত্তৰ: পোহৰৰ দিশত উদ্ভিদৰ কাণ্ডৰ গতি কৰা চলনক পোহৰানুবেগী চলন (Phototropism) বোলা হয়। ইয়াত অক্সিন হৰম’নৰ ভূমিকা থাকে।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰাণী হৰম’ন কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত ৰাসায়নিক পদাৰ্থই প্ৰাণী হৰম’ন। যেনে— ইনচুলিন, থাইৰক্সিন, এড্ৰিনেলিন।
প্ৰশ্ন ৭: ফিড-বেক পদ্ধতি কি?
উত্তৰ: ফিড-বেক পদ্ধতি (Feedback Mechanism) ৰ দ্বাৰা দেহৰ হৰম’ন নিঃসৰণৰ সময় আৰু পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ হয়। উদাহৰণস্বৰূপে তেজত গ্লুক’জৰ মাত্ৰা বাঢ়ি গলে অগ্নাশয় কোষে বেছিকৈ ইনচুলিন নিঃসৰণ কৰে।
5. বস্তুনিষ্ঠ প্ৰশ্ন (MCQs)
১। তলত উল্লেখ কৰা কোনবিধ উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ?
(A) ইনচুলিন (B) থাইৰক্সিন (C) অ’ৱেষ্ট্ৰজেন (D) চাইট’কাইনিন
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (D) চাইট’কাইনিন — চাইট’কাইনিন উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ।
২। দুটা নিউৰণৰ মাজৰ ফাঁকটোক কি বুলি কয়?
(A) ডেনড্ৰাইট (B) চাইনেপ্স (C) এক্সন (D) প্ৰেৰণা
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) চাইনেপ্স — নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগী পথ।
৩। মগজুৱে কি কাম কৰে—
(A) ভাৱ আৰু চিন্তা কৰা (B) হৃদপিণ্ড স্পন্দন নিয়ন্ত্রণ (C) দেহৰ সমতা ৰক্ষা (D) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (D) ওপৰৰ আটাইকেইটা — মগজুৱে সকলো কাৰ্য কৰে।
৪। দেহৰ সমতা ৰক্ষা কৰা মগজুৰ অংশটোৰ নাম কি?
(A) প্ৰমস্তিষ্ক (B) মধ্য মস্তিষ্ক (C) চেৰিবেলাম (D) স্নায়ুৰজ্জু
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) চেৰিবেলাম — পশ্চাৎ মস্তিষ্কৰ অংশ।
৫। প্ৰতীপ ক্ৰিয়া ক’ত নিয়ন্ত্রিত হয়?
(A) মগজুত (B) স্নায়ুৰজ্জুত (C) হৃদযন্ত্ৰত (D) যকৃতত
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) স্নায়ুৰজ্জুত — প্ৰতীপ ক্ৰিয়া স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্রিত।
৬। কোনটো উদ্ভিদ হৰম’ন?
(A) ইনচুলিন (B) থাইৰক্সিন (C) অক্সিন (D) এড্ৰিনেলিন
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) অক্সিন — অক্সিন উদ্ভিদ হৰম’ন।
৭। কোনটো প্ৰাণী হৰম’ন?
(A) অক্সিন (B) ইনচুলিন (C) চাইট’কাইনিন (D) জিব্বাৰেলিন
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) ইনচুলিন — ইনচুলিন প্ৰাণী হৰম’ন।
৮। গলগণ্ড ৰোগ কাৰ অভাৱত হয়?
(A) লো (B) আয়ডিন (C) কেলছিয়াম (D) ভিটামিন C
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) আয়ডিন — আয়ডিনৰ অভাৱত গলগণ্ড ৰোগ হয়।
৯। নিলাজী বনৰ পাত স্পৰ্শ কৰিলে কি হয়?
(A) ফুল ফুলে (B) জাপ খাই যায় (C) ৰং সলনি হয় (D) কোনো প্ৰতিক্ৰিয়া নহয়
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) জাপ খাই যায় — স্পৰ্শৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়।
১০। এড্ৰিনেলিন হৰম’ন ক’ৰ পৰা নিঃসৰিত হয়?
(A) অগ্নাশয় (B) থাইৰয়ড (C) অধিবৃক্ক (D) পিটুইটাৰী
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) অধিবৃক্ক — এড্ৰিনেলিন অধিবৃক্ক গ্ৰন্থিৰ পৰা নিঃসৰিত হয়।
6. HOTS (উচ্চ চিন্তন দক্ষতাৰ প্ৰশ্ন)
🧠 আপোনাৰ মগজুক প্ৰত্যাহ্বান জনাওক! (HSLC ৰ বাবে সমালোচনাত্মক চিন্তা)
প্ৰশ্ন ১: যদি মানুহৰ চেৰিবেলামত আঘাত লাগে, তেন্তে কি প্ৰভাৱ পৰিব?
উত্তৰ: চেৰিবেলামে দেহৰ ভংগীমা, লৰচৰ আৰু সমতা ৰক্ষা কৰে। ইয়াত আঘাত লাগিলে মানুহে খোজ কাঢ়িব নোৱাৰিব, দেহৰ সমতা হেৰুৱাব আৰু সঠিকভাৱে চলন কৰিব নোৱাৰিব।
প্ৰশ্ন ২: উদ্ভিদৰ শিপাই পানীৰ দিশত গতি কৰে কিন্তু কাণ্ডই পোহৰৰ দিশত গতি কৰে—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ শিপাই জলানুবেগী চলন (Hydrotropism) ৰ দ্বাৰা পানীৰ দিশত গতি কৰে। আনহাতে কাণ্ডই পোহৰানুবেগী চলন (Phototropism) ৰ দ্বাৰা পোহৰৰ দিশত গতি কৰে। অক্সিন হৰম’নৰ ব্যাপনৰ ফলত এই চলন সংঘটিত হয়।
প্ৰশ্ন ৩: স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু হৰম’ন তন্ত্ৰৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: স্নায়ুতন্ত্ৰই বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ জৰিয়তে অতি ক্ষিপ্ৰভাৱে বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে আৰু প্ৰভাৱ ক্ষণস্থায়ী। আনহাতে হৰম’ন তন্ত্ৰই ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ জৰিয়তে লাহে লাহে বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে কিন্তু প্ৰভাৱ দীৰ্ঘস্থায়ী।
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰতীপ ক্ৰিয়াত মগজুৰ ভূমিকা নাথাকিলে কি হ’ব?
উত্তৰ: প্ৰতীপ ক্ৰিয়াত মগজুৰ পোনপটীয়া ভূমিকা নাথাকে। যদি মগজুৰ ভূমিকা থাকিলহেঁতেন, তেন্তে ক্ৰিয়া সংঘটিত হ’বলৈ বহু সময় লাগিলহেঁতেন আৰু বিপদৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা নগ’লহেঁতেন।
প্ৰশ্ন ৫: যদি উদ্ভিদত অক্সিন হৰম’নৰ অভাৱ হয়, তেন্তে কি হ’ব?
উত্তৰ: অক্সিনে কোষৰ আকাৰ ডাঙৰ আৰু দীঘল হোৱাত সহায় কৰে। ইয়াৰ অভাৱত উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হ’ব, কাণ্ড পোহৰৰ দিশত গতি কৰিব নোৱাৰিব আৰু উদ্ভিদৰ স্বাভাৱিক বিকাশ নহ’ব।
7. পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Activity Q&A)
Activity 7.1 — চেনি আৰু ভাতৰ স্বাদ পৰীক্ষা
প্ৰশ্ন: নাক বন্ধ কৰি খাওঁতে চেনি আৰু ভাতৰ স্বাদৰ কিৰা পাৰ্থক্য আছে নেকি? যদি আছে কিয় এনেকুৱা হয়?
উত্তৰ: হয়, পাৰ্থক্য আছে। নাক বন্ধ কৰি খালে আমি খাদ্যৰ সোৱাদ ভালদৰে চিনাক্ত কৰিব নোৱাৰোঁ। কাৰণ জিভাই গ্ৰাহকৰ পৰা পোৱা সোৱাদৰ বাৰ্তা প্ৰমস্তিষ্কৰ এটা অংশত নাকৰ ঘ্ৰাণ গ্ৰাহকৰ পৰা যোৱা বাৰ্তাৰ লগালগি হয় আৰু মস্তিষ্কত আগৰে পৰা সঞ্চিত তথ্যৰ সহায়ত সোৱাদৰ বাৰ্তাৰ বিশ্লেষণ কৰা হয়। গোন্ধৰ বাৰ্তাৰ অনুপস্থিতিত আমি সোৱাদৰ চিনাক্ত কৰাত অক্ষম হওঁ।
Activity 7.2 — পোহৰৰ দিশত উদ্ভিদৰ গতি
প্ৰশ্ন: পোহৰৰ দিশত উদ্ভিদৰ গতি পৰীক্ষা কৰা।
উত্তৰ: এটা কনিকেল ফ্লাস্কত পানী ভৰাই তাৰ মুখত তাঁৰৰ জালি মেলিয়াই লোৱা। সদ্য অংকুৰিত দুটা বা তিনিটা উৰহীৰ বীজ তাঁৰৰ জালিখনৰ ওপৰত ৰখা। এটা ডাঠ কাগজৰ বাকচ লৈ তাৰ এটা ফাল কাটি লোৱা। ক্লাস্কসহ ডাঠ কাগজৰ বাকচেটা সূৰ্যৰ পোহৰ সোমোৱা এখন খিৰিকিৰ মুখত বাকচেটাৰ খোলা মুখখন পোহৰ পৰাকৈ ৰখা। দুই-তিনি দিনৰ পাছত দেখা যাব যে কাণ্ডৰ আগটো ভাঁজ লৈ পোহৰৰ দিশে গতি কৰিছে আৰু শিপাই পোহৰৰ বিপৰীত দিশত গতি কৰিছে।
Activity 7.3 — অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিৰ চিত্ৰ
প্ৰশ্ন: চিত্ৰত উল্লেখ কৰা অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিবোৰ চিনাক্ত কৰা।
উত্তৰ: চিত্ৰত উল্লেখ কৰা অন্তঃস্ৰাৱী গ্ৰন্থিবোৰ হ’ল— পিটুইটাৰী গ্ৰন্থি, থাইৰয়ড গ্ৰন্থি, পেৰাথাইৰয়ড গ্ৰন্থি, থাইমাছ, অধিবৃক্ক, অগ্নাশয়, প্ৰজনন গ্ৰন্থি আদি।
Activity 7.4 — জলানুবেগী চলনৰ পৰীক্ষা
প্ৰশ্ন: জলানুবেগী (Hydrotropism) ৰ পৰীক্ষা মূলক আৰ্হি এটা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ: (ওপৰত Page 122 প্ৰশ্ন ৫ চাওক)
মুঠ Activity: ৪ টা
8. বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে সম্পৰ্ক
🌍 বিজ্ঞানক জীৱনৰ সৈতে সংযোগ কৰা:
- প্ৰতীপ ক্ৰিয়া: গৰম বস্তু স্পৰ্শ কৰিলে হাত আঁতৰাই অনা, চকুৰ মণিৰ আকাৰ সলনি কৰা।
- চেৰিবেলাম: চাইকেল চলোৱা, খোজ কঢ়া আদিত দেহৰ সমতা ৰক্ষা কৰে।
- অক্সিন: উদ্ভিদৰ কাণ্ড পোহৰৰ দিশত গতি কৰাত সহায় কৰে।
- ইনচুলিন: ডায়েবেটিচ ৰোগীৰ চিকিৎসাত ব্যৱহৃত।
- থাইৰক্সিন: আয়ডিনৰ অভাৱত গলগণ্ড ৰোগ হয়।
- এড্ৰিনেলিন: ভয় বা উত্তেজনাৰ সময়ত শৰীৰক প্ৰস্তুত কৰে।
- চাইট’কাইনিন: কোষ বিভাজনত সহায় কৰে, ফল আৰু বীজত বেছিকৈ থাকে।
- এবচাইচিক এচিড: উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি বন্ধ কৰে, পাত সৰি পৰাত সহায় কৰে।
Comments
Post a Comment