Class 10 Science Chapter 1 Assamese Notes | ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ | SEBA/ASSEB

Class 10 Science: Chapter 1 - ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ

ASSEB, NCERT আৰু CBSE ৰ বাবে সম্পূৰ্ণ অধ্যয়ন সামগ্ৰী | HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ

📌 অধ্যায়ৰ পৰিচয়: এই অধ্যায়ত আমি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া চিনাক্ত কৰা, ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখা আৰু সন্তুলিত কৰা, পাঁচ প্ৰকাৰৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া (সংযোজন, বিযোজন, অপসৰণ, দ্বিঅপসৰণ, আৰু ৰেডক্স), আৰু দৈনন্দিন জীৱনত জাৰণৰ প্ৰভাৱ (ক্ষয়ীভৱন আৰু কটুতা) সম্পৰ্কে শিকিম।

1. ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া আৰু সমীকৰণ (Concept Notes)

1.1 ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া কি?

ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত মূল পদাৰ্থবোৰে (বিক্ৰিয়ক) ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে নতুন গুণবিশিষ্ট নতুন পদাৰ্থ (বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ) সৃষ্টি কৰে।

ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া হৈছে বুলি আমি কেনেকৈ জানিম? (পৰ্যবেক্ষণ)

• অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন: যেনে, পানীৰ পৰা ভাপলৈ ৰূপান্তৰ।
• বৰ্ণ বা ৰং পৰিৱৰ্তন: যেনে, কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱত লোৰ গজাল ডুবালে ৰঙচুৱা বাদামী হোৱা।
• গেছৰ নিৰ্গমন: যেনে, জিংকৰ সৈতে এচিডৰ বিক্ৰিয়াত বুদবুদ ওলোৱা।
• উষ্ণতাৰ পৰিৱৰ্তন: যেনে, পোৰাচুন পানীত মিহলালে বীকাৰ গৰম হোৱা।

1.2 ৰাসায়নিক সমীকৰণ

ৰাসায়নিক সমীকৰণ হৈছে ৰাসায়নিক সূত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ এটা প্ৰতীকী উপস্থাপন।

• শব্দ-সমীকৰণ: মেগনেছিয়াম + অক্সিজেন → মেগনেছিয়াম অক্সাইড
• কঙ্কাল সমীকৰণ (অসন্তুলিত): Mg + O₂ → MgO
• সন্তুলিত সমীকৰণ: 2Mg + O₂ → 2MgO

⚖️ ভৰৰ সংৰক্ষণ সূত্ৰ: ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া এটাত ভৰৰ সৃষ্টি বা বিনাশ হ'ব নোৱাৰে। সেয়েহে, বিক্ৰিয়ক আৰু বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ দুয়োপাশে প্ৰতিটো মৌলৰ পৰমাণুৰ সংখ্যা সমান হ'ব লাগে। এই কাৰণেই আমি সমীকৰণ সন্তুলিত কৰোঁ।

1.3 ৰাসায়নিক সমীকৰণ সন্তুলিত কৰা (হিট-এণ্ড-ট্ৰায়েল পদ্ধতি)

সন্তুলিত কৰাৰ পদক্ষেপ: Fe + H₂O → Fe₃O₄ + H₂

1. প্ৰতিটো সূত্ৰৰ চাৰিওফালে বাকচ আঁকক। বাকচৰ ভিতৰৰ সংখ্যাবোৰ সলনি নকৰিব।
2. সৰ্বাধিক পৰমাণু থকা যৌগটোৰ পৰা আৰম্ভ কৰক (Fe₃O₄)। অক্সিজেন সন্তুলিত কৰক: H₂O ৰ আগত 4 দিয়ক।
   Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + H₂
3. হাইড্ৰজেন সন্তুলিত কৰক: বাওঁফালে 8 H আছে, সেয়েহে সোঁফালে H₂ ৰ আগত 4 দিয়ক।
   Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂
4. আয়ৰন সন্তুলিত কৰক: সোঁফালে 3 Fe আছে, সেয়েহে বাওঁফালে Fe ৰ আগত 3 দিয়ক।
   3Fe + 4H₂O → Fe₃O₄ + 4H₂

1.4 ভৌতিক অৱস্থা আৰু চৰ্ত লিখা

• (s) - কঠিন, (l) - তৰল, (g) - গেছীয়, (aq) - জলীয় দ্ৰৱ (পানীত দ্ৰৱীভূত)
• তাপ, চাপ, অনুঘটক, সূৰ্যৰ পোহৰ আদি তীৰৰ ওপৰেৰে বা তলৰফালে লিখা হয়।

উদাহৰণ: 3Fe(s) + 4H₂O(g) → Fe₃O₄(s) + 4H₂(g)

2. ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ প্ৰকাৰ (বিস্তাৰিত)

বিক্ৰিয়াৰ প্ৰকাৰ	সংজ্ঞা	সাধাৰণ সমীকৰণ	পাঠ্যপুথিৰ উদাহৰণ
সংযোজন	দুই বা তাতোধিক বিক্ৰিয়ক লগ হৈ এটা মাত্ৰ বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ গঠন কৰে।	A + B → AB	CaO(s) + H2O(l) → Ca(OH)2(aq) (তাপবৰ্জী, চুনকাম কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়)
বিযোজন (তাপীয়)	তাপ প্ৰয়োগ কৰি এটা বিক্ৰিয়ক ভাঙি সৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।	AB + তাপ → A + B	CaCO3(s) + Heat → CaO(s) + CO2(g) (চিমেন্ট উদ্যোগত ব্যৱহৃত)
বিযোজন (তাপীয়)	তাপ প্ৰয়োগ কৰি এটা বিক্ৰিয়ক ভাঙি সৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।	AB + তাপ → A + B	2FeSO4(s) + Heat → Fe2O3(s) + SO2(g) + SO3(g) (সেউজীয়া ক্ৰিষ্টেল ৰঙচুৱা বাদামী হয়)
বিযোজন (তাপীয়)	তাপ প্ৰয়োগ কৰি এটা বিক্ৰিয়ক ভাঙি সৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।	AB + তাপ → A + B	2Pb(NO3)2(s) + Heat → 2PbO(s) + 4NO2(g) + O2(g) (বাদামী ধোঁৱা NO2 নিৰ্গত হয়)
বিযোজন (বিদ্যুৎ)	বিদ্যুৎ প্ৰৱাহ প্ৰয়োগ কৰি এটা বিক্ৰিয়ক ভাঙি সৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।	AB + বিদ্যুৎ → A + B	2H2O(l) + Electricity → 2H2(g) + O2(g) (পানীৰ বিদ্যুৎ বিশ্লেষণ)
বিযোজন (আলোক)	সূৰ্যৰ পোহৰ প্ৰয়োগ কৰি এটা বিক্ৰিয়ক ভাঙি সৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।	AB + পোহৰ → A + B	2AgCl(s) + Sunlight → 2Ag(s) + Cl2(g) (বগা ৰঙৰ পৰা ছাই ৰং; ফটোগ্ৰাফীত ব্যৱহৃত)
অপসৰণ	অধিক সক্ৰিয় মৌলে কম সক্ৰিয় মৌলক তাৰ যৌগৰ পৰা অপসাৰিত কৰে।	A + BC → AC + B	Fe(s) + CuSO4(aq) → FeSO4(aq) + Cu(s) (নীলা ৰং ম্লান পৰে, লো ৰঙচুৱা হয়)
দ্বিঅপসৰণ	দুটা যৌগে আয়ন বিনিময় কৰে। প্ৰায়ে এটা অধঃক্ষেপ সৃষ্টি হয়।	AB + CD → AD + CB	Na2SO4(aq) + BaCl2(aq) → BaSO4(s) + 2NaCl(aq) (বগা অধঃক্ষেপ)
ৰেডক্স	এটা বিক্ৰিয়ক জাৰিত হয়, আনটো বিজাৰিত হয়।	ৰেডক্স	CuO + H2 → Cu + H2O (CuO বিজাৰিত, H2 জাৰিত)

💡 গুৰুত্বপূৰ্ণ সংজ্ঞা:

• তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া: বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থৰ লগতে তাপ উৎপন্ন হয়। (যেনে: শ্বসন, প্ৰাকৃতিক গেছ জ্বলোৱা)।
• তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া: শক্তি বা তাপ শোষিত হয়। (যেনে: CaCO₃ ৰ বিযোজন)।
• অধঃক্ষেপণ বিক্ৰিয়া: যিকোনো বিক্ৰিয়া যিয়ে পানীত অদ্ৰৱণীয় কঠিন পদাৰ্থ (অধঃক্ষেপ) উৎপন্ন কৰে।
• জাৰণ: অক্সিজেনৰ সংযোজন বা হাইড্ৰজেনৰ অপসৰণ।
• বিজাৰণ: অক্সিজেনৰ অপসৰণ বা হাইড্ৰজেনৰ সংযোজন।

3. দৈনন্দিন জীৱনত জাৰণৰ প্ৰভাৱ

• ক্ষয়ীভৱন (Corrosion): যেতিয়া এটা ধাতুৱে ইয়াৰ চাৰিওফালৰ পদাৰ্থ (আৰ্দ্ৰতা, অম্ল আদি) দ্বাৰা আক্ৰান্ত হয়। যেনে: লোহাত মৰিচা ধৰা (ৰঙচুৱা বাদামী), ৰূপৰ ওপৰত ক'লা আৱৰণ, তামৰ ওপৰত সেউজীয়া আৱৰণ।
• কটুতা (Rancidity): যেতিয়া খাদ্যত থকা চৰ্বি আৰু তেল জাৰিত হয়, তেতিয়া সিহঁত কটু হৈ পৰে আৰু গোন্ধ আৰু সোৱাদ সলনি হয়। প্ৰতিৰোধ: প্ৰতিজাৰক যোগ কৰা, বায়ুৰোধী পাত্ৰত ৰখা, নাইট্ৰজেন গেছেৰে পেকেট পূৰণ কৰা।

---

4. পাঠ্যপুথিৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (NCERT/ASSEB)

পাঠ্যপুথিৰ ভিতৰৰ আৰু অনুশীলনীৰ সকলো প্ৰশ্ন সামৰি লোৱা হৈছে।

প্ৰশ্ন ১. মেগনেছিয়াম ফিটা বায়ুত জ্বলোৱাৰ আগতে কিয় পৰিষ্কাৰ কৰিব লাগে?

উত্তৰ: মেগনেছিয়াম ফিটাৰ ওপৰত থকা মেগনেছিয়াম অক্সাইডৰ (MgO) তৰপটো আঁতৰাবলৈ বালিকাগজেৰে ঘঁহি পৰিষ্কাৰ কৰা হয়। এই তৰপে মেগনেছিয়ামক ভালদৰে জ্বলিবলৈ বাধা দিয়ে। পৰিষ্কাৰ কৰিলে ধাতুৰ নতুন পৃষ্ঠভাগ বিক্ৰিয়াৰ বাবে উন্মুক্ত হয়।

প্ৰশ্ন ২. তলৰ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াবোৰৰ সন্তুলিত সমীকৰণ লিখক:

(i) হাইড্ৰজেন + ক্ল'ৰিন → হাইড্ৰজেন ক্ল'ৰাইড
H₂(g) + Cl₂(g) → 2HCl(g)

(ii) বেৰিয়াম ক্ল'ৰাইড + এলুমিনিয়াম ছালফেট → বেৰিয়াম ছালফেট + এলুমিনিয়াম ক্ল'ৰাইড
3BaCl₂(aq) + Al₂(SO₄)₃(aq) → 3BaSO₄(s) + 2AlCl₃(aq)

(iii) ছ'ডিয়াম + পানী → ছ'ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইড + হাইড্ৰজেন
2Na(s) + 2H₂O(l) → 2NaOH(aq) + H₂(g)

প্ৰশ্ন ৩. তলৰ বিক্ৰিয়াবোৰৰ ভৌতিক অৱস্থা চিহ্নসহ সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখক:

(i) পানীত থকা বেৰিয়াম ক্ল'ৰাইড আৰু ছ'ডিয়াম ছালফেটৰ দ্ৰৱে অধ্ৰৱণীয় বেৰিয়াম ছালফেট আৰু ছ'ডিয়াম ক্ল'ৰাইডৰ দ্ৰৱ উৎপন্ন কৰে।
BaCl₂(aq) + Na₂SO₄(aq) → BaSO₄(s) + 2NaCl(aq)

(ii) ছ'ডিয়াম হাইড্ৰক্সাইডৰ দ্ৰৱে (পানীত) হাইড্ৰ'ক্ল'ৰিক এচিডৰ দ্ৰৱৰ (পানীত) সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ছ'ডিয়াম ক্ল'ৰাইডৰ দ্ৰৱ আৰু পানী উৎপন্ন কৰে।
NaOH(aq) + HCl(aq) → NaCl(aq) + H₂O(l)

প্ৰশ্ন ৪. 'X' পদাৰ্থৰ এটা দ্ৰৱ চুনকাম কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। (i) 'X' পদাৰ্থটোৰ নাম লিখক আৰু ইয়াৰ সংকেত লিখক। (ii) (i) ত উল্লেখ কৰা 'X' পদাৰ্থটোৰ পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া লিখক।

(i) 'X' পদাৰ্থটো হৈছে কেলছিয়াম অক্সাইড (পোৰাচুন)। সংকেত: CaO।
(ii) CaO(s) + H₂O(l) → Ca(OH)₂(aq) + Heat

প্ৰশ্ন ৫. Activity 1.7 ত এটা টেষ্ট টিউবত সংগ্ৰহ কৰা গেছৰ পৰিমাণ আনটোতকৈ দুগুণ কিয়? এই গেছটোৰ নাম লিখক।

এই বিক্ৰিয়াটো হৈছে পানীৰ বিদ্যুৎ বিশ্লেষণ। পানীত (H₂O) হাইড্ৰজেন আৰু অক্সিজেন 2:1 অনুপাতত থাকে। সেয়েহে কেথ'ডত সংগ্ৰহ কৰা গেছ (হাইড্ৰজেন) এন'ডত সংগ্ৰহ কৰা গেছ (অক্সিজেন) তকৈ দুগুণ। দুগুণ পৰিমাণত সংগ্ৰহ কৰা গেছটো হৈছে হাইড্ৰজেন।

প্ৰশ্ন ৬. কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱত লোৰ গজাল এটা ডুবাই দিলে দ্ৰৱটোৰ ৰং কিয় সলনি হয়?

লো (Iron) তাম (Copper) তকৈ অধিক সক্ৰিয়। যেতিয়া লোৰ গজাল কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱত ডুবাই দিয়া হয়, তেতিয়া লোৱে দ্ৰৱৰ পৰা তামক অপসাৰিত কৰে। কপাৰ ছালফেটৰ নীলা ৰং ম্লান পৰি যায় আৰু ফেৰাছ ছালফেট গঠনৰ বাবে দ্ৰৱটো পাতল সেউজীয়া হয়।
Fe(s) + CuSO₄(aq) → FeSO₄(aq) + Cu(s)

প্ৰশ্ন ৭. Activity 1.10 ত দিয়াৰ বাহিৰে দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়াৰ এটা উদাহৰণ দিয়ক।

Pb(NO₃)₂(aq) + 2KI(aq) → PbI₂(s) + 2KNO₃(aq) (হালধীয়া অধঃক্ষেপ লেড আয়'ডাইড গঠন হয়)।

প্ৰশ্ন ৮. তলৰ বিক্ৰিয়াবোৰত কোনবোৰ পদাৰ্থ জাৰিত হয় আৰু কোনবোৰ বিজাৰিত হয় চিনাক্ত কৰক:

(i) 4Na(s) + O₂(g) → 2Na₂O(s)
ছ'ডিয়াম (Na) জাৰিত হয় (অক্সিজেন লাভ কৰে)। অক্সিজেন (O₂) বিজাৰিত হয়।

(ii) CuO(s) + H₂(g) → Cu(s) + H₂O(l)
হাইড্ৰজেন (H₂) জাৰিত হয় (অক্সিজেন লাভ কৰে)। কপাৰ অক্সাইড (CuO) বিজাৰিত হয় (অক্সিজেন হেৰুৱায়)।

প্ৰশ্ন ৯. তলৰ বিক্ৰিয়াৰ বিষয়ে কোনটো বক্তব্য শুদ্ধ নহয়?
2PbO(s) + C(s) → 2Pb(s) + CO₂(g)
(a) লেড বিজাৰিত হৈছে। (b) কাৰ্বন ডাই অক্সাইড জাৰিত হৈছে। (c) কাৰ্বন জাৰিত হৈছে। (d) লেড অক্সাইড বিজাৰিত হৈছে।

উত্তৰ: (i) (a) আৰু (b) শুদ্ধ নহয়। লেড বিজাৰিত হৈছে (শুদ্ধ), কিন্তু কাৰ্বন ডাই অক্সাইড জাৰিত হোৱা নাই; কাৰ্বন জাৰিত হৈছে।

প্ৰশ্ন ১০. Fe₂O₃ + 2Al → Al₂O₃ + 2Fe
ওপৰৰ বিক্ৰিয়াটো এটা কি ধৰণৰ বিক্ৰিয়া? (a) সংযোজন বিক্ৰিয়া (b) দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়া (c) অপসৰণ বিক্ৰিয়া (d) বিযোজন বিক্ৰিয়া।

উত্তৰ: (c) অপসৰণ বিক্ৰিয়া। এলুমিনিয়াম লোতকৈ অধিক সক্ৰিয়, সেয়েহে ই লো-ক ইয়াৰ অক্সাইডৰ পৰা অপসাৰিত কৰে।

প্ৰশ্ন ১১. লোৰ গুড়িত পাতল হাইড্ৰ'ক্ল'ৰিক এচিড যোগ কৰিলে কি হয়? শুদ্ধ উত্তৰটো বাছনি কৰক।
(a) হাইড্ৰজেন গেছ আৰু আইৰন ক্ল'ৰাইড উৎপন্ন হয়। (b) ক্ল'ৰিন গেছ আৰু আইৰন হাইড্ৰক্সাইড উৎপন্ন হয়। (c) কোনো বিক্ৰিয়া নহয়। (d) আইৰন লৱণ আৰু পানী উৎপন্ন হয়।

উত্তৰ: (a) হাইড্ৰজেন গেছ আৰু আইৰন ক্ল'ৰাইড উৎপন্ন হয়।

প্ৰশ্ন ১২. সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ কি? ৰাসায়নিক সমীকৰণ কিয় সন্তুলিত কৰিব লাগে?

সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণত বিক্ৰিয়ক আৰু বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ দুয়োপাশে প্ৰতিটো মৌলৰ পৰমাণুৰ সংখ্যা সমান থাকে। ভৰৰ সংৰক্ষণ সূত্ৰ সন্তুষ্ট কৰিবলৈ ইয়াক সন্তুলিত কৰিব লাগে, যিয়ে কয় যে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত ভৰৰ সৃষ্টি বা বিনাশ হ'ব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ১৩. তলৰ বিবৃতিবোৰ ৰাসায়নিক সমীকৰণলৈ ৰূপান্তৰ কৰি সন্তুলিত কৰক।
(a) হাইড্ৰজেন গেছে নাইট্ৰজেনৰ সৈতে মিলি এম'নিয়া উৎপন্ন কৰে।
(b) হাইড্ৰজেন ছালফাইড গেছে বায়ুত জ্বলি পানী আৰু ছালফাৰ ডাই অক্সাইড দিয়ে।
(c) বেৰিয়াম ক্ল'ৰাইডে এলুমিনিয়াম ছালফেটৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এলুমিনিয়াম ক্ল'ৰাইড আৰু বেৰিয়াম ছালফেটৰ অধঃক্ষেপ দিয়ে।
(d) পটাছিয়াম ধাতুৱে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি পটাছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড আৰু হাইড্ৰজেন গেছ দিয়ে।

(a) 3H₂(g) + N₂(g) → 2NH₃(g)
(b) 2H₂S(g) + 3O₂(g) → 2H₂O(l) + 2SO₂(g)
(c) 3BaCl₂(aq) + Al₂(SO₄)₃(aq) → 2AlCl₃(aq) + 3BaSO₄(s)
(d) 2K(s) + 2H₂O(l) → 2KOH(aq) + H₂(g)

প্ৰশ্ন ১৪. তলৰ ৰাসায়নিক সমীকৰণবোৰ সন্তুলিত কৰক।
(a) HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + H₂O
(b) NaOH + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + H₂O
(c) NaCl + AgNO₃ → AgCl + NaNO₃
(d) BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄ + HCl

(a) 2HNO₃ + Ca(OH)₂ → Ca(NO₃)₂ + 2H₂O
(b) 2NaOH + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2H₂O
(c) NaCl + AgNO₃ → AgCl + NaNO₃ (ইতিমধ্যে সন্তুলিত)
(d) BaCl₂ + H₂SO₄ → BaSO₄ + 2HCl

প্ৰশ্ন ১৫. তলৰ বিক্ৰিয়াবোৰৰ সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখক।
(a) কেলছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড + কাৰ্বন ডাই অক্সাইড → কেলছিয়াম কাৰ্বনেট + পানী
(b) জিংক + ছিলভাৰ নাইট্ৰেট → জিংক নাইট্ৰেট + ছিলভাৰ
(c) এলুমিনিয়াম + কপাৰ ক্ল'ৰাইড → এলুমিনিয়াম ক্ল'ৰাইড + কপাৰ
(d) বেৰিয়াম ক্ল'ৰাইড + পটাছিয়াম ছালফেট → বেৰিয়াম ছালফেট + পটাছিয়াম ক্ল'ৰাইড

(a) Ca(OH)₂(aq) + CO₂(g) → CaCO₃(s) + H₂O(l)
(b) Zn(s) + 2AgNO₃(aq) → Zn(NO₃)₂(aq) + 2Ag(s)
(c) 2Al(s) + 3CuCl₂(aq) → 2AlCl₃(aq) + 3Cu(s)
(d) BaCl₂(aq) + K₂SO₄(aq) → BaSO₄(s) + 2KCl(aq)

প্ৰশ্ন ১৬. তলৰ প্ৰতিটোৰ বাবে সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখক আৰু বিক্ৰিয়াৰ প্ৰকাৰ চিনাক্ত কৰক।
(a) পটাছিয়াম ব্ৰমাইড(aq) + বেৰিয়াম আয়'ডাইড(aq) → পটাছিয়াম আয়'ডাইড(aq) + বেৰিয়াম ব্ৰমাইড(s)
(b) জিংক কাৰ্বনেট(s) → জিংক অক্সাইড(s) + কাৰ্বন ডাই অক্সাইড(g)
(c) হাইড্ৰজেন(g) + ক্ল'ৰিন(g) → হাইড্ৰজেন ক্ল'ৰাইড(g)
(d) মেগনেছিয়াম(s) + হাইড্ৰ'ক্ল'ৰিক এচিড(aq) → মেগনেছিয়াম ক্ল'ৰাইড(aq) + হাইড্ৰজেন(g)

(a) 2KBr(aq) + BaI₂(aq) → 2KI(aq) + BaBr₂(s) — দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়া
(b) ZnCO₃(s) → ZnO(s) + CO₂(g) — বিযোজন বিক্ৰিয়া (তাপীয়)
(c) H₂(g) + Cl₂(g) → 2HCl(g) — সংযোজন বিক্ৰিয়া
(d) Mg(s) + 2HCl(aq) → MgCl₂(aq) + H₂(g) — অপসৰণ বিক্ৰিয়া

প্ৰশ্ন ১৭. তাপবৰ্জী আৰু তাপগ্ৰাহী বিক্ৰিয়া বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণ দিয়ক।

তাপবৰ্জী: যিবোৰ বিক্ৰিয়াত তাপ নিৰ্গত হয়। যেনে: CaO + H₂O → Ca(OH)₂ + Heat।
তাপগ্ৰাহী: যিবোৰ বিক্ৰিয়াত তাপ শোষিত হয়। যেনে: CaCO₃ + Heat → CaO + CO₂।

প্ৰশ্ন ১৮. শ্বসন ক্ৰিয়াক কিয় তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া বুলি কোৱা হয়? বুজাই লিখক।

শ্বসনৰ সময়ত আমাৰ শৰীৰৰ কোষত গ্লুক'জ (কাৰ্বহাইড্ৰেট) অক্সিজেনৰ সৈতে মিলি কাৰ্বন ডাই অক্সাইড, পানী আৰু প্ৰচুৰ পৰিমাণে শক্তি উৎপন্ন কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াত শক্তি (তাপ) নিৰ্গত হয় বাবে ই এটা তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া।
C₆H₁₂O₆(aq) + 6O₂(aq) → 6CO₂(aq) + 6H₂O(l) + Energy

প্ৰশ্ন ১৯. বিযোজন বিক্ৰিয়াক সংযোজন বিক্ৰিয়াৰ বিপৰীত কিয় কোৱা হয়? এই বিক্ৰিয়াবোৰৰ সমীকৰণ লিখক।

সংযোজন বিক্ৰিয়াত দুই বা তাতোধিক পদাৰ্থ লগ হৈ এটা বিক্ৰিয়াজাত পদাৰ্থ গঠন কৰে (A + B → AB)। বিযোজন বিক্ৰিয়াত এটা পদাৰ্থ ভাঙি দুই বা তাতোধিক সৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত হয় (AB → A + B)। সেয়েহে ইহঁত পৰস্পৰ বিপৰীত।
সংযোজনৰ উদাহৰণ: CaO + H₂O → Ca(OH)₂
বিযোজনৰ উদাহৰণ: CaCO₃ → CaO + CO₂

প্ৰশ্ন ২০. তাপ, পোহৰ বা বিদ্যুৎ শক্তিৰ ৰূপত বিযোজন বিক্ৰিয়াৰ এটা এটা সমীকৰণ লিখক।

তাপ (তাপীয়): CaCO₃(s) + Heat → CaO(s) + CO₂(g)
পোহৰ (আলোক): 2AgCl(s) + Sunlight → 2Ag(s) + Cl₂(g)
বিদ্যুৎ (বিদ্যুৎ বিশ্লেষণ): 2H₂O(l) + Electricity → 2H₂(g) + O₂(g)

প্ৰশ্ন ২১. অপসৰণ আৰু দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়াৰ মাজত কি পাৰ্থক্য? এই বিক্ৰিয়াবোৰৰ সমীকৰণ লিখক।

অপসৰণ: এটা অধিক সক্ৰিয় মৌলে এটা কম সক্ৰিয় মৌলক তাৰ যৌগৰ পৰা অপসাৰিত কৰে।
উদাহৰণ: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
দ্বিঅপসৰণ: দুটা যৌগে সিহঁতৰ আয়ন বিনিময় কৰি দুটা নতুন যৌগ গঠন কৰে।
উদাহৰণ: Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl

প্ৰশ্ন ২২. ছিলভাৰ পৰিশোধনত, ছিলভাৰ নাইট্ৰেট দ্ৰৱৰ পৰা ছিলভাৰ পুনৰুদ্ধাৰত তাম ধাতুৰ দ্বাৰা অপসৰণ জড়িত। বিক্ৰিয়াটো লিখক।

Cu(s) + 2AgNO₃(aq) → Cu(NO₃)₂(aq) + 2Ag(s)

প্ৰশ্ন ২৩. অধঃক্ষেপণ বিক্ৰিয়া বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণ দি বুজাই লিখক।

যি বিক্ৰিয়াত পানীত অদ্ৰৱণীয় কঠিন পদাৰ্থ (অধঃক্ষেপ) উৎপন্ন হয়, তাক অধঃক্ষেপণ বিক্ৰিয়া বোলা হয়।
উদাহৰণ: Na₂SO₄(aq) + BaCl₂(aq) → BaSO₄(s) + 2NaCl(aq) (BaSO₄ ৰ বগা অধঃক্ষেপ)।

প্ৰশ্ন ২৪. অক্সিজেনৰ সংযোজন বা অপসৰণৰ ভিত্তিত তলৰ পদবোৰ প্ৰতিটোৰ দুটা উদাহৰণসহ বুজাই লিখক। (a) জাৰণ (b) বিজাৰণ

(a) জাৰণ (অক্সিজেনৰ সংযোজন):
1. 2Cu + O₂ → 2CuO (তামে অক্সিজেন লাভ কৰে)
2. CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O (মিথেনে অক্সিজেন লাভ কৰে)

(b) বিজাৰণ (অক্সিজেনৰ অপসৰণ):
1. CuO + H₂ → Cu + H₂O (কপাৰ অক্সাইডে অক্সিজেন হেৰুৱায়)
2. ZnO + C → Zn + CO (জিংক অক্সাইডে অক্সিজেন হেৰুৱায়)

প্ৰশ্ন ২৫. এটা চিকমিকিয়া মটিয়া ৰঙৰ মৌল 'X' বায়ুত গৰম কৰিলে ক'লা ৰঙৰ হয়। 'X' মৌলটোৰ নাম আৰু গঠন হোৱা ক'লা ৰঙৰ যৌগটোৰ নাম লিখক।

'X' মৌলটো হৈছে তাম (Cu)। গঠন হোৱা ক'লা ৰঙৰ যৌগটো হৈছে কপাৰ(II) অক্সাইড (CuO)।
2Cu + O₂ → 2CuO

প্ৰশ্ন ২৬. লোৰ সামগ্ৰীত আমি ৰং কিয় লগাওঁ?

লোৰ সামগ্ৰীত ৰং লগোৱা হয় যাতে সেইবোৰ পানী আৰু বায়ুৰ সংস্পৰ্শলৈ নাহে, যাৰ ফলত মৰিচা ধৰা (ক্ষয়ীভৱন) প্ৰক্ৰিয়া প্ৰতিৰোধ হয়।

প্ৰশ্ন ২৭. তেল আৰু চৰ্বিযুক্ত খাদ্য সামগ্ৰী নাইট্ৰজেনেৰে পূৰণ কৰা হয়। কিয়?

নাইট্ৰজেন এটা নিষ্ক্ৰিয় গেছ। খাদ্যৰ পেকেটত নাইট্ৰজেন ভৰাই থলে তাত থকা অক্সিজেন আঁতৰি যায়। ই চৰ্বি আৰু তেলৰ জাৰণ প্ৰতিৰোধ কৰে, যাৰ ফলত খাদ্য কটু নহয় আৰু ইয়াৰ জীৱনকাল বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ২৮. তলৰ পদবোৰ এটা এটা উদাহৰণসহ বুজাই লিখক। (a) ক্ষয়ীভৱন (b) কটুতা

(a) ক্ষয়ীভৱন: আৰ্দ্ৰতা, বায়ু বা অম্লৰ প্ৰভাৱত ধাতুৰ পৃষ্ঠভাগ লাহে লাহে ক্ষয় হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক ক্ষয়ীভৱন বোলা হয়। উদাহৰণ: লোহাত মৰিচা ধৰা (ৰঙচুৱা বাদামী Fe₂O₃·xH₂O গঠন)।
(b) কটুতা: খাদ্যত থকা চৰ্বি আৰু তেল জাৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ ফলত গোন্ধ আৰু সোৱাদ সলনি হয়। উদাহৰণ: কিছু সময়ৰ পিছত মাখন কটু হোৱা।

5. HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ প্ৰশ্নোত্তৰ (অসম ব'ৰ্ড)

🎯 HSLC উচ্চ সম্ভাৱনীয় প্ৰশ্ন (অসম ব'ৰ্ডত সঘনাই অহা)

প্ৰশ্ন ১. ৰেডক্স বিক্ৰিয়া কি? উদাহৰণসহ বুজাই লিখক।

যি বিক্ৰিয়াত এটা বিক্ৰিয়ক জাৰিত হয় আৰু আনটো বিজাৰিত হয়, তাক জাৰণ-বিজাৰণ বিক্ৰিয়া বা ৰেডক্স বিক্ৰিয়া বোলা হয়।
উদাহৰণ: ZnO + C → Zn + CO। ইয়াত, ZnO বিজাৰিত হৈ Zn হয়, আৰু C জাৰিত হৈ CO হয়।

প্ৰশ্ন ২. ছিলভাৰ ক্ল'ৰাইড কিয় গাঢ় ৰঙৰ বটলত ৰখা হয়?

ছিলভাৰ ক্ল'ৰাইডে সূৰ্যৰ পোহৰৰ সংস্পৰ্শত আলোক বিযোজন বিক্ৰিয়া দেখুৱায় আৰু ছাই ৰঙৰ হয়। এই বিক্ৰিয়া প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ ইয়াক গাঢ় ৰঙৰ বটলত ৰখা হয়।

প্ৰশ্ন ৩. কঙ্কাল ৰাসায়নিক সমীকৰণ বুলিলে কি বুজা?

অসন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণক কঙ্কাল ৰাসায়নিক সমীকৰণ বোলা হয়। ইয়াত তীৰৰ দুয়োপাশে বিভিন্ন মৌলৰ পৰমাণুৰ সংখ্যা সমান নহয়। যেনে: Mg + O₂ → MgO।

প্ৰশ্ন ৪. কিয় লোৰ গজাল ৰঙচুৱা বাদামী হয় আৰু কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ নীলা ৰং কিয় ম্লান পৰে?

লো তামতকৈ অধিক সক্ৰিয়। ই কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ পৰা তামক অপসাৰিত কৰে। অপসাৰিত তাম লোৰ গজালত জমা হয়, যাৰ ফলত ই ৰঙচুৱা বাদামী হয়। ফেৰাছ ছালফেট (পাতল সেউজীয়া) গঠনৰ বাবে দ্ৰৱৰ নীলা ৰং ম্লান পৰে।
Fe(s) + CuSO₄(aq) → FeSO₄(aq) + Cu(s)

প্ৰশ্ন ৫. তলৰ বিক্ৰিয়াবোৰত বিক্ৰিয়াৰ প্ৰকাৰ চিনাক্ত কৰক:
(i) CaO + H₂O → Ca(OH)₂
(ii) 2FeSO₄ → Fe₂O₃ + SO₂ + SO₃
(iii) Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu
(iv) Na₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄ + 2NaCl

(i) সংযোজন বিক্ৰিয়া আৰু তাপবৰ্জী বিক্ৰিয়া।
(ii) তাপীয় বিযোজন বিক্ৰিয়া।
(iii) অপসৰণ বিক্ৰিয়া।
(iv) দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়া (অধঃক্ষেপণ বিক্ৰিয়া)।

6. বস্তুনিষ্ঠ প্ৰশ্ন (MCQs) আৰু ধাৰণা পৰীক্ষা

1. তলৰ কোনটো এটা বিযোজন বিক্ৰিয়া?

A) CaO + H₂O → Ca(OH)₂

B) 2FeSO₄ → Fe₂O₃ + SO₂ + SO₃

C) Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu

D) NaOH + HCl → NaCl + H₂O

উত্তৰ চাওক

সঠিক উত্তৰ: B - তাপ দিলে ফেৰাছ ছালফেট ভাঙি সৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

2. লেড নাইট্ৰেট আৰু পটাছিয়াম আয়'ডাইডৰ মাজৰ বিক্ৰিয়া কি ধৰণৰ?

A) সংযোজন বিক্ৰিয়া

B) অপসৰণ বিক্ৰিয়া

C) দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়া

D) বিযোজন বিক্ৰিয়া

উত্তৰ চাওক

সঠিক উত্তৰ: C - আয়নসমূহৰ বিনিময় হয়, যাৰ ফলত লেড আয়'ডাইডৰ হালধীয়া অধঃক্ষেপ সৃষ্টি হয়।

3. জিংক গ্ৰেনুলত পাতল হাইড্ৰ'ক্ল'ৰিক এচিড যোগ কৰিলে কি গেছ ওলায়?

A) অক্সিজেন

B) হাইড্ৰজেন

C) কাৰ্বন ডাই অক্সাইড

D) নাইট্ৰজেন

উত্তৰ চাওক

সঠিক উত্তৰ: B - Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂

4. এটা তামৰ টুকুৰা বায়ুত গৰম কৰিলে কি হয়?

A) সেউজীয়া হয়

B) গলি যায়

C) CuO গঠনৰ বাবে ক'লা হয়

D) কোনো বিক্ৰিয়া নহয়

উত্তৰ চাওক

সঠিক উত্তৰ: C - 2Cu + O₂ → 2CuO (ক'লা কপাৰ অক্সাইড)।

5. PbO + C → Pb + CO বিক্ৰিয়াত কোনটো পদাৰ্থ জাৰিত হয়?

A) PbO

B) C

C) Pb

D) CO

উত্তৰ চাওক

সঠিক উত্তৰ: B - কাৰ্বনে অক্সিজেন লাভ কৰি CO গঠন কৰে, সেয়েহে ই জাৰিত হয়। PbO বিজাৰিত হৈ Pb হয়।

7. HOTS (উচ্চ চিন্তন দক্ষতাৰ প্ৰশ্ন)

🧠 আপোনাৰ মগজুক প্ৰত্যাহ্বান জনাওক! (HSLC ৰ বাবে সমালোচনাত্মক চিন্তা)

প্ৰশ্ন ১. কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱৰ ৰং কিয় সলনি হয় যেতিয়া এটা লোৰ গজাল ইয়াত ডুবাই দিয়া হয়? ৰাসায়নিক সমীকৰণৰ সহায়ত বুজাই লিখক।

উত্তৰ: লো তামতকৈ অধিক সক্ৰিয়। যেতিয়া লোৰ গজাল কপাৰ ছালফেট দ্ৰৱত ডুবাই দিয়া হয়, লোৱে দ্ৰৱৰ পৰা তামক অপসাৰিত কৰে। কপাৰ ছালফেটৰ নীলা ৰং ম্লান পৰি যায় আৰু ফেৰাছ ছালফেট গঠনৰ বাবে দ্ৰৱটো পাতল সেউজীয়া হয়।
Fe(s) + CuSO₄(aq) → FeSO₄(aq) + Cu(s)

প্ৰশ্ন ২. এটা চিকমিকিয়া মটিয়া ৰঙৰ মৌল 'X' বায়ুত গৰম কৰিলে ক'লা ৰঙৰ হয়। 'X' মৌলটোৰ নাম আৰু গঠন হোৱা ক'লা ৰঙৰ যৌগটোৰ নাম লিখক। সন্তুলিত ৰাসায়নিক সমীকৰণ লিখক।

উত্তৰ: 'X' মৌলটো হৈছে তাম (Cu)। গঠন হোৱা ক'লা ৰঙৰ যৌগটো হৈছে কপাৰ(II) অক্সাইড (CuO)।
বিক্ৰিয়া: 2Cu + O₂ → 2CuO

প্ৰশ্ন ৩. আমি লোৰ সামগ্ৰীত ৰং কিয় লগাওঁ? জড়িত ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া ব্যাখ্যা কৰক।

উত্তৰ: লোৰ সামগ্ৰীত ৰং লগোৱা হয় যাতে সেইবোৰ পানী আৰু বায়ুৰ সংস্পৰ্শলৈ নাহে, যাৰ ফলত মৰিচা ধৰা (ক্ষয়ীভৱন) প্ৰক্ৰিয়া প্ৰতিৰোধ হয়। ৰঙে এটা বাধা হিচাপে কাম কৰে, লোৰ জাৰণ প্ৰতিৰোধ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪. তেল আৰু চৰ্বিযুক্ত খাদ্য সামগ্ৰী নাইট্ৰজেনেৰে পূৰণ কৰা হয়। কিয়?

উত্তৰ: নাইট্ৰজেন এটা নিষ্ক্ৰিয় গেছ। খাদ্যৰ পেকেটত নাইট্ৰজেন ভৰাই থলে তাত থকা অক্সিজেন আঁতৰি যায়। ই চৰ্বি আৰু তেলৰ জাৰণ প্ৰতিৰোধ কৰে, যাৰ ফলত খাদ্য কটু নহয় আৰু ইয়াৰ জীৱনকাল বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ৫. এটা অপসৰণ বিক্ৰিয়া ৰেডক্স বিক্ৰিয়া হ'ব পাৰে নেকি? উদাহৰণসহ বুজাই লিখক।

উত্তৰ: হয়, এটা অপসৰণ বিক্ৰিয়া ৰেডক্স বিক্ৰিয়া হ'ব পাৰে।
উদাহৰণ: Fe(s) + CuSO₄(aq) → FeSO₄(aq) + Cu(s)। ইয়াত, লো (Fe) জাৰিত হয় (ইলেক্ট্ৰন হেৰুৱায়) আৰু তাম (Cu²⁺) বিজাৰিত হয় (ইলেক্ট্ৰন লাভ কৰে)। যিহেতু জাৰণ আৰু বিজাৰণ দুয়োটা ঘটে, সেয়েহে ই এটা ৰেডক্স বিক্ৰিয়া।

8. বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে সম্পৰ্ক

🌍 ৰসায়ন বিজ্ঞানক জীৱনৰ সৈতে সংযোগ কৰা:

• চুনকাম কৰা (Whitewashing): কেলছিয়াম অক্সাইড (পোৰাচুন) পানীৰ সৈতে মিহলি কৰি কেলছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড (শিথিল চুন) প্ৰস্তুত কৰা হয়। এইটো দেৱালত লগোৱা হয়। সময়ৰ লগে লগে ই বায়ুমণ্ডলৰ কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি কেলছিয়াম কাৰ্বনেটৰ (CaCO₃) এটা পাতল চিকমিকিয়া তৰপ গঠন কৰে।
  Ca(OH)₂(aq) + CO₂(g) → CaCO₃(s) + H₂O(l)
• ক'লা-বগা ফটোগ্ৰাফী: ছিলভাৰ ব্ৰমাইড (AgBr) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পোহৰ পৰিলে ই ছিলভাৰ ধাতু (ক'লা) আৰু ব্ৰমিন গেছত বিভক্ত হয়। এইটো এটা আলোক বিযোজন বিক্ৰিয়া।
  2AgBr(s) + Sunlight → 2Ag(s) + Br₂(g)
• এণ্টাচিড: যেতিয়া এচিডিটি হয়, তেতিয়া এণ্টাচিড (যেনে: Milk of Magnesia) খোৱা হয়। এইটো এটা দ্বিঅপসৰণ বিক্ৰিয়া য'ত ক্ষাৰকে অতিরিক্ত পেটৰ এচিড (HCl) নিষ্ক্ৰিয় কৰে।
• চক'লেটৰ মোৰোকা: চক'লেট কটু হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰায়ে নাইট্ৰজেন গেছেৰে পেকেট পূৰণ কৰা হয়।
• লোৰ গেটত মৰিচা ধৰা: লোৱে বায়ুৰ অক্সিজেন আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি হাইড্ৰেটেড আইৰন(III) অক্সাইড (মৰিচা) গঠন কৰে।
  4Fe + 3O₂ + xH₂O → 2Fe₂O₃·xH₂O
• শ্বসন: আমাৰ শৰীৰে খাদ্য ভাঙি শক্তি মুক্ত কৰা প্ৰক্ৰিয়াটো এটা তাপবৰ্জী সংযোজন বিক্ৰিয়া।

বিশেষভাৱে SchoolNotes Axom ৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে | Class 10 Science - Chapter 1

Chapter 2: এচিড, ক্ষাৰক আৰু লৱণৰ বাবে অপেক্ষা কৰি থাকক।