Class 10 Science: Chapter 5 - মৌলৰ পৰ্যাবৃত্ত শ্ৰেণীবিভাজন
ASSEB, NCERT আৰু CBSE ৰ বাবে সম্পূৰ্ণ অধ্যয়ন সামগ্ৰী | HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ
📌 অধ্যায়ৰ পৰিচয়: আগৰ অধ্যায়ত আমি শিকিছিলো যে আমাৰ চাৰিওকাষে থকা পদাৰ্থবোৰ মৌল, যৌগ আৰু মিশ্ৰণৰ ৰূপত থাকে আৰু মৌলবোৰত কেৱল এক এক গৰাকীৰ পদাৰ্থৰ পৰমাণু থাকে। তোমালোকে জানা যে এতিয়ালৈকে কিছুমান মৌলৰ বিষয়ে জনা গৈছে। বৰ্তমান আমি 118 টা মৌলৰ বিষয়ে জানো। 1800 চন মানত কেৱল 30 টা মৌলৰ বিষয়েহে জনা গৈছিল। দেখাত এই সকলোবোৰৰ ধৰ্ম ভিন ভিন আছিল। বিভিন্ন মৌল আৱিষ্কাৰ হোৱাৰ পাছত বিজ্ঞানীসকলে মৌলবোৰৰ ধৰ্মৰ বিষয়ে তথ্য আহৰণ কৰিছিল। মৌলবোৰৰ বিষয়ে জ্ঞাত হোৱা এই সকলোবোৰ তথ্যক একত্ৰিত কৰি উপস্থাপন কৰাটো তেওঁলোকৰ বাবে এক সমস্যা আছিল। তেওঁলোকে মৌলবোৰৰ ধৰ্মত থকা কিছুমান সমূহীয়া সাদৃশ্য অনুসন্ধান কৰিছিল যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মৌলবোৰৰ ধৰ্ম সহজে অধ্যয়ন কৰিব পৰা যায়।
পৃষ্ঠা নং: 79
1. Concept Notes (গোটেই অধ্যায়ৰ মূল কথা)
1.1 বিশৃংখলাৰ মাজত শৃংখলা—মৌলৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ প্ৰথম প্ৰয়াস — Page 79-81
পৃষ্ঠা নং: 79-81
(i) ড'বেৰাইনৰ ট্ৰায়াড (Dobereiner's Triads) — Page 79-80
1817 চনত জাৰ্মান ৰসায়নবিদ জোহান উলফগেং ড'বেৰাইনৰে (Johann Wolfgang Dobereiner) একে ধৰ্মবিশিষ্ট মৌলবোৰক একো একোটা গোটত সজাবলৈ যত্ন কৰিছিল। তেওঁ তিনিটা তিনিটা মৌল থকা কেইটামান গোট চিনাক্ত কৰিছিল। এইবোৰক তেওঁ ট্ৰায়াড বা ত্ৰিক বুলিছিল।
ড'বেৰাইনৰৰ ট্ৰায়াডৰ নিয়ম: ট্ৰায়াড এটাৰ মৌল তিনিটাক সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ বৰ্ধিত ক্ৰমত সজালে মাজৰটোৰ পাৰমাণৱিক ভৰ আন দুটা মৌলৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ গড় মানৰ প্ৰায় সমান হয়।
| মৌল | পাৰমাণৱিক ভৰ | মাজৰ মৌল | গড় মান |
| Li (লিথিয়াম) | 6.9 | Na (ছডিয়াম) | (6.9 + 39.0)/2 = 23.0 |
| Na (ছডিয়াম) | 23.0 |
| K (পটাছিয়াম) | 39.0 |
তালিকা 5.1 ৰ পৰা: ট্ৰায়াড A: N (14.0), P (31.0), As (74.9); ট্ৰায়াড B: Ca (40.1), Sr (87.6), Ba (137.3); ট্ৰায়াড C: Cl (35.5), Br (79.9), I (126.9)। এই তিনিওটা ট্ৰায়াডতে ড'বেৰাইনৰৰ নিয়ম প্ৰযোজ্য।
⚠️ সীমাবদ্ধতা: ড'বেৰাইনৰে কেৱল তিনি ট্ৰায়াডহে চিনাক্ত কৰিব পাৰিছিল। সেই সময়ত জনা বহুতো মৌল আছিল যিবোৰক তেওঁ এই ট্ৰায়াডৰ ভিতৰত সজাব পৰা নাছিল। তেওঁ মৌলবোৰৰ পাৰমাণৱিক ভৰ আৰু সিহঁতৰ ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ মাজত কোনো সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পৰা নাছিল। সেয়ে এই শ্ৰেণীবিভাজন পদ্ধতি সীমিত আছিল।
(ii) নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰ (Newland's Law of Octaves) — Page 80-81
1866 চনত ইংৰাজ বিজ্ঞানী জন নিউলেণ্ডছে (John Newlands) সেই সময়ৰ আৱিষ্কৃত মৌলবোৰক সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ বৰ্ধিত ক্ৰমত সজাইছিল। তেওঁ আটাইতকৈ কম পাৰমাণৱিক ভৰৰ মৌল হাইড্ৰ'জেনৰ পৰা আৰম্ভ কৰিছিল আৰু 56 তম মৌল থ'ৰিয়ামত শেষ কৰিছিল। এনেদৰে সজাওঁতে তেওঁ প্ৰত্যেকটো অষ্টম মৌলৰ ধৰ্ম প্ৰথমটো মৌলৰ লগত একে ধৰণৰ হোৱা লক্ষ্য কৰিছিল। ইয়াক তেওঁ সংগীতৰ অষ্টক (Octaves) ৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল।
সংগীতৰ সৈতে সম্পৰ্ক: সংগীতত সাতটা স্বৰ থাকে—সা (sa), ৰে (re), গা (ga), মা (ma), পা (pa), ধা (da), নি (ni)। পাশ্চাত্যত do, re, mi, fa, so, la, ti স্বৰলিপি ব্যৱহাৰ কৰে। প্ৰতিটো অষ্টম স্বৰ প্ৰথমটোৰ সৈতে একে হয়। সেইদৰে নিউলেণ্ডছে দেখিছিল যে লিথিয়ামৰ পাছত অষ্টম মৌলটো হ'ল ছডিয়াম, আৰু ছডিয়ামৰ ধৰ্ম লিথিয়ামৰ ধৰ্মৰ সৈতে একে।
⚠️ সীমাবদ্ধতা:
১. অষ্টক সূত্ৰটো কেৱল কেলছিয়াম পৰ্যন্তহে প্ৰযোজ্য হৈছিল।
২. নিউলেণ্ডছে প্ৰকৃতত কেৱল 56 টা মৌল থকা বুলিহে জানিছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী কালত নতুন মৌল আৱিষ্কৃত হোৱাত এইবোৰৰ ধৰ্মবোৰ অষ্টক সূত্ৰৰ লগত খাপ খোৱা নাছিল।
৩. তেওঁ কিছুমান মৌলক একেটা স্থানতে ৰাখিবলগীয়া হৈছিল (যেনে— ক'বাল্ট আৰু নিকেল)।
৪. অষ্টক সূত্ৰটো কেৱল পাতল মৌলবোৰৰ ক্ষেত্ৰতহে ভালদৰে প্ৰযোজ্য হৈছিল।
1.2 বিশৃংখলাৰ মাজত শৃংখলা—মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা — Page 81-84
পৃষ্ঠা নং: 81-84
ৰুছ ৰসায়ন বিজ্ঞানী ডিমিত্ৰি আইভান'ভিচ মেণ্ডেলিভ (Dmitri Ivanovich Mendeleev) ক মৌলৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ বাবে সৰ্বাধিক কৃতিত্ব দিয়া হয়। মৌলৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা এখনৰ প্ৰাথমিক বিকাশত তেওঁ অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছিল।
মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰ: "মৌলবোৰৰ ধৰ্ম সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ পৰ্যায়ক্ৰমে সলনি হয়।"
মেণ্ডেলিভৰ তালিকাখনত থকা খালী ঠাই: মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ তালিকাখনত কিছুমান খালী ঠাই এৰি গৈছিল। এই খালী ঠাইবোৰত সেই সময়ত আৱিষ্কাৰ নোহোৱা কিছুমান মৌলৰ অৱস্থিতিৰ বিষয়ে মেণ্ডেলিভে ভৱিষ্যতবাণী কৰিছিল। তেওঁ এই মৌলবোৰক একা-ব'ৰন, একা-এলুমিনিয়াম, একা-ছিলিকন আদি নাম দিছিল।
| ধৰ্ম | একা-এলুমিনিয়াম (ভৱিষ্যতবাণী) | গেলিয়াম (প্ৰকৃত) |
| পাৰমাণৱিক ভৰ | 68 | 69.7 |
| অক্সাইডৰ সংকেত | E₂O₃ | Ga₂O₃ |
| ক্ল'ৰাইডৰ সংকেত | ECl₃ | GaCl₃ |
⚠️ মেণ্ডেলিভৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ সীমাবদ্ধতা:
১. হাইড্ৰ'জেনৰ স্থান: হাইড্ৰ'জেনক হয় বগৰ্ 1 ত নহয় বগৰ্ 17 ত স্থান দিব পৰা নাছিল।
২. সমস্থানিক (Isotopes): মেণ্ডেলিভে মৌল পৰ্যাবৃত্ত শ্ৰেণীবিভাজন কৰাৰ পাছত সমস্থানিক সমূহ আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল।
৩. পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ৰম: এটা মৌলৰ পৰা পাছৰটো মৌললৈ যাওঁতে পাৰমাণৱিক ভৰ বৰ্ধিত সুসমভাৱে নঘটে।
1.3 বিশৃংখলাৰ মাজত শৃংখলা—আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকা — Page 85-90
পৃষ্ঠা নং: 85-90
1913 চনত হেনৰী ম'জেলী (Henry Moseley) দেখুৱাইছিল যে মৌল এটাৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা তাৰ পাৰমাণৱিক ভৰতকৈ অধিকতৰ মৌলিক।
আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰ: "মৌলবোৰৰ ধৰ্ম সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ পৰ্যায়ক্ৰমে সলনি হয়।"
আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ গঠন: 18 টা বগৰ্ (Groups) আৰু 7 টা পৰ্যায় (Periods)।
মৌলৰ স্থান নিৰ্ণয়
বগৰ্ত মৌলৰ স্থান: এটা বগৰ্ত থকা মৌলবোৰৰ বাহিৰতম কক্ষত একে সংখ্যক যোজক ইলেক্ট্ৰন থাকে।
পৰ্যায়ত মৌলৰ স্থান: এটা পৰ্যায়ত থকা মৌলবোৰৰ কক্ষসমূহৰ সংখ্যা একে।
ইলেক্ট্ৰনীয় কক্ষবোৰত ইলেক্ট্ৰনৰ সন্নিৱেশ:
K- কক্ষ: 2 × (1)² = 2 → প্ৰথম পৰ্যায়ত 2 টা মৌল।
L- কক্ষ: 2 × (2)² = 8 → দ্বিতীয় পৰ্যায়ত 8 টা মৌল।
M- কক্ষ: 2 × (3)² = 18, কিন্তু বাহিৰতম কক্ষত কেৱল 8 টা ইলেক্ট্ৰনহে থাকিব পাৰে, সেয়ে তৃতীয় পৰ্যায়ত কেৱল 8 টা মৌলহে থাকে।
ধৰ্মৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰৱণতা (Trends in Properties)
| ধৰ্ম | বগৰ্ত ওপৰৰ পৰা তললৈ | পৰ্যায়ত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ |
| পাৰমাণৱিক আকাৰ | বৃদ্ধি হয় | হ্ৰাস হয় |
| যোজ্যতা | একে থাকে | প্ৰথমে বৃদ্ধি (1→4) তাৰ পিছত হ্ৰাস (4→0) |
| ধাতৱীয় ধৰ্ম | বৃদ্ধি হয় | হ্ৰাস হয় |
| অধাতৱীয় ধৰ্ম | হ্ৰাস হয় | বৃদ্ধি হয় |
2. পাঠ্যপুথিৰ ভিতৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (In-Text Questions)
Page 81 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 81
প্ৰশ্ন ১: নিউলেণ্ডছৰ অষ্টকৰ স্তম্ভবোৰত ড'বেৰাইনৰৰ ট্ৰায়াড আছিলনে? তুলনা কৰা আৰু বিচাৰি উলিওৱা।
উত্তৰ: হয়, নিউলেণ্ডছৰ অষ্টকৰ স্তম্ভবোৰত ড'বেৰাইনৰৰ ট্ৰায়াড আছিল। উদাহৰণস্বৰূপে— Li, Na আৰু K মৌল তিনিটা নিউলেণ্ডছৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ এটা স্তম্ভৰ মৌল। নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰমতে Li, Na আৰু K ৰ ধৰ্মৰ মিল আছে। আনহাতে Li, Na আৰু K ড'বেৰাইনৰৰ এটা ট্ৰায়াড আৰু ইহঁতৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম একে। গতিকে নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক স্তম্ভত ড'বেৰাইনৰৰ ট্ৰায়াড আছিল।
তুলনা: ড'বেৰাইনৰৰ ট্ৰায়াডত পাৰমাণৱিক ভৰৰ গড়ৰ সম্পৰ্ক দেখুওৱা হৈছিল, কিন্তু নিউলেণ্ডছৰ অষ্টকত ধৰ্মৰ পুনৰাবৃত্তিৰ সম্পৰ্ক দেখুওৱা হৈছিল। দুয়োটা পদ্ধতিতেই মৌলবোৰৰ ধৰ্মৰ মিল বিচৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: ড'বেৰাইনৰৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ কি কি আছিল?
উত্তৰ: (i) ড'বেৰাইনৰে মাত্ৰ তিনিটা ট্ৰায়াডহে প্ৰস্তুত কৰিব পাৰিছিল। (ii) ড'বেৰাইনৰে মৌলবোৰৰ পাৰমাণৱিক ভৰ আৰু সিহঁতৰ ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ মাজত কোনো সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পৰা নাছিল। সেই সময়ত জনা বহুতো মৌল আছিল যিবোৰক তেওঁ এই ট্ৰায়াডৰ ভিতৰত সজাব পৰা নাছিল। সেয়ে এই শ্ৰেণীবিভাজন পদ্ধতি সীমিত আছিল।
প্ৰশ্ন ৩: নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ কি কি আছিল?
উত্তৰ: (i) অষ্টক সূত্ৰটো কেৱল কেলছিয়াম পৰ্যন্তহে প্ৰযোজ্য হোৱা পোৱা গৈছিল। কেলছিয়ামৰ পাছত অষ্টম মৌল একোটাৰ ধৰ্মবোৰ প্ৰথমটোৰ সৈতে একেধৰণৰ নাছিল। (ii) নিউলেণ্ডছে প্ৰকৃততে কেৱল 56 টা মৌল থকা বুলিহে জানিছিল আৰু ভৱিষ্যতেও আৰু অধিক মৌল আৱিষ্কাৰ নহ'ব বুলিয়েই ধৰিছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী কালত অনেক নতুন মৌল আৱিষ্কাৰ হোৱাত এইবোৰৰ ধৰ্মবোৰ অষ্টক সূত্ৰৰ লগত খাপ খোৱা নাছিল। (iii) নিউলেণ্ডছে তেওঁৰ তালিকাখনত মৌলবোৰ সজাওঁতে কেৱল একেটা স্থানতে দুটাকৈ মৌলক স্থান দিয়াই নহয়, ধৰ্মৰ মিল নথকা কিছুমান মৌলকো একেটা স্তম্ভতে অন্তৰ্ভুক্তও কৰিছে। (iv) নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰটোক কেৱল পাতল মৌলবোৰৰ ক্ষেত্ৰতহে ভালদৰে প্ৰযোজ্য যেন দেখা গৈছিল।
Page 84 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 84
প্ৰশ্ন ১: মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা ব্যৱহাৰ কৰি তলত দিয়া মৌলকেইটাৰ অক্সাইডৰ সংকেত দিবগীয়া কৰা— K, C, Al, Si, Ba।
উত্তৰ: (i) K₂O (ii) CO₂ (iii) Al₂O₃ (iv) SiO₂ (v) BaO
প্ৰশ্ন ২: গেলিয়ামৰ উপৰিও আন কোনকেইটা মৌলৰ বাবে মেণ্ডেলিভে মৌলকেইটা আৱিষ্কৃত হোৱাৰ পূৰ্বেই তেওঁৰ তালিকাত ঠাই ৰাখি থৈ গৈছিল? (যিকোনো দুটা)
উত্তৰ: মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত গেলিয়ামৰ উপৰিও খালী স্থান ৰখা মৌল দুটা হ'ল— স্কেণ্ডিয়াম (Sc) আৰু জাৰ্মেনিয়াম (Ge)।
প্ৰশ্ন ৩: মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাখন যুগুতাওঁতে মানি চলা নীতিবোৰ কি কি?
উত্তৰ: মেণ্ডেলিভে তেওঁৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাখন যুগুতাওঁতে মানি চলা নীতিবোৰ হ'ল— (i) পাৰমাণৱিক ভৰৰ বৃদ্ধি। (ii) একে ৰাসায়নিক ধৰ্ম বিশিষ্ট মৌলবোৰক একেটা বৰ্গতে ৰখা।
প্ৰশ্ন ৪: সন্ত্ৰান্ত গেছবোৰক এটা সকীয়া বৰ্গত কিয় স্থান দিয়া হৈছে?
উত্তৰ: সন্ত্ৰান্ত গেছবোৰৰ বাহিৰতম কক্ষটোত 8 টাকৈ ইলেক্ট্ৰ'ন থাকে (হিলিয়ামৰ ক্ষেত্ৰত 2 টা)। গতিকে ৰাসায়নিকভাৱে এইবোৰ প্ৰায় নিষ্ক্ৰিয়। সেয়ে ইহঁতক এটা সকীয়া বৰ্গত স্থান দিয়া হৈছে।
Page 90 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 90
প্ৰশ্ন ১: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাই মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত থকা অসামঞ্জস্যবোৰ কি দৰে দূৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ সূত্ৰটো— "মৌলবোৰৰ ধৰ্ম সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ পৰ্যায়ক্ৰমে সলনি হয়।" আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাই মেণ্ডেলিভৰ তালিকাত থকা অসামঞ্জস্যবোৰ দূৰ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াবোৰ হ'ল—
(i) আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত সমস্থানিক (Isotope) বোৰক একেটা স্থানতে ৰখা হ'ল। কাৰণ সমস্থানিকবোৰৰ ভৰ সংখ্যা বেলেগ যদিও পাৰমাণৱিক সংখ্যা একে।
(ii) আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত একে সংখ্যাৰ যোজক ইলেক্ট্ৰ'ন থকা মৌলবোৰক একেটা বৰ্গতে ৰখা হয়।
(iii) ক'বাল্ট আৰু নিকেলৰ ভৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত থকা অসামঞ্জস্য দূৰ হ'ল। ক'বাল্টৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা 27 আৰু নিকেলৰ 28। কিন্তু পাৰমাণৱিক ভৰৰ ক্ষেত্ৰত ক'বাল্টতকৈ নিকেলৰ কম। গতিকে নিকেলৰ স্থান ক'বাল্টতকৈ পিছত হয়।
প্ৰশ্ন ২: মেগনেছিয়ামৰ দৰে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া দেখুৱাব বুলি ভবা দুটা মৌলৰ নাম লিখা। তোমাৰ এই বাচনিৰ ভিত্তি কি?
উত্তৰ: মৌল দুটা— বেৰিলিয়াম (Be) আৰু কেলছিয়াম (Ca)।
ভিত্তি: Be আৰু Ca উভয়ে পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ 2য় বৰ্গত আছে আৰু Mg ৰো বৰ্গ 2য়। একে বৰ্গৰ মৌলবোৰৰ বাহিৰতম কক্ষত একে সংখ্যক যোজক ইলেক্ট্ৰন থাকে, সেয়ে সিহঁতৰ ৰাসায়নিক ধৰ্মও একে হয়।
প্ৰশ্ন ৩: নাম লিখা— (a) বাহিৰতম কক্ষত এটাকৈ ইলেক্ট্ৰন থকা তিনিটা মৌলৰ। (b) বাহিৰতম কক্ষত দুটাকৈ ইলেক্ট্ৰন থকা দুটা মৌল। (c) পৰিপূৰ্ণ বাহিৰতম কক্ষ থকা তিনিটা মৌল।
উত্তৰ: (a) লিথিয়াম (Li), পটাছিয়াম (K), ছডিয়াম (Na)। (b) মেগনেছিয়াম (Mg), কেলছিয়াম (Ca)। (c) হিলিয়াম (He), নিয়ন (Ne), আৰ্গন (Ar)।
প্ৰশ্ন ৪: (a) লিথিয়াম, ছডিয়াম, পটাছিয়াম— এই আটাইকেইটা ধাতু। ইহঁতে পানীৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি হাইড্ৰ'জেন গেছ মুক্ত কৰে। এই মৌলকেইটাৰ পৰমাণুৰ কিবা সাদৃশ্য আছেনে? (b) হিলিয়াম এটা নিষ্ক্ৰিয় গেছ আৰু নিয়নো নিষ্ক্ৰিয় গেছ। ইহঁতৰ পৰমাণুবোৰৰ মাজত কি মিল থকা দেখা যায়?
উত্তৰ: (a) হয় আছে। প্ৰতিটো পৰমাণুৰে ইলেক্ট্ৰ'নীয় বিন্যাস একেধৰণৰ। যোজন ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা 1।
Li = 2,1; Na = 2,8,1; K = 2,8,8,1।
(b) He আৰু Ne উভয়ৰে বাহিৰতম কক্ষ ইলেক্ট্ৰ'নেৰে সম্পূৰ্ণ। He ৰ বাহিৰতম কক্ষত 2 টা আৰু নিয়নৰ 8 টা ইলেক্ট্ৰন আছে। দুয়োটা সম্পূৰ্ণ কক্ষ। গতিকে ইহঁতৰ পৰমাণুবোৰৰ মাজত মিল দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ৫: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত থকা প্ৰথম দহোটা মৌলৰ ভিতৰত কোনকেইটা ধাতু?
উত্তৰ: লিথিয়াম (Li), বেৰিলিয়াম (Be), ছডিয়াম (Na), মেগনেছিয়াম (Mg) আৰু এলুমিনিয়াম (Al)। [নোট: কিছুমান পাঠ্যপুথিত কেৱল Li আৰু Be ধাতু বুলি কোৱা হয়, কিন্তু আধুনিক সংজ্ঞা অনুসৰি Na, Mg, Al ও ধাতু।]
প্ৰশ্ন ৬: পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত স্থান বিবেচনা কৰি তলৰ মৌলকেইটাৰ কোনটো আটাইতকৈ বেছি ধাতৱধৰ্মী হ'ব বুলি অনুমান কৰিবা? Ga, Ge, As, Se, Be।
উত্তৰ: Be (বেৰিলিয়াম) আটাইতকৈ বেছি ধাতৱধৰ্মী। কাৰণ ই পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ একেবাৰে বাওঁফালে থকা মৌল। বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ ধাতৱীয় ধৰ্ম হ্ৰাস পায়।
3. অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise — Page 91) — ALL 10 QUESTIONS
পৃষ্ঠা নং: 91
প্ৰশ্ন ১: পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ পৰ্যায়বোৰত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ যাওঁতে ঘটা পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত আগবঢ়োৱা তলৰ উক্তিসমূহৰ কোনটো উক্তি শুদ্ধ নহয়? (a) মৌলবোৰ কম ধাতৱধৰ্মী হৈ পৰে। (b) যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা বাঢ়ে। (c) পৰমাণুবোৰে সিহঁতৰ যোজক ইলেক্ট্ৰন অধিক সহজে হেৰুৱায়। (d) অক্সাইডবোৰ বেছি আম্লিক হৈ পৰে।
উত্তৰ: (c) পৰমাণুবোৰে সিহঁতৰ যোজক ইলেক্ট্ৰন অধিক সহজে হেৰুৱায়।
ব্যাখ্যা: পৰ্যায়ত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ গ'লে পাৰমাণৱিক আকাৰ হ্ৰাস পায় আৰু নিউক্লিয়াৰ চাৰ্জ বৃদ্ধি পায়, সেয়ে ইলেক্ট্ৰন ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়। সেয়ে ইলেক্ট্ৰন হেৰুওৱা সহজ নহয়, কঠিন হয়। বাকী তিনিওটা উক্তি শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২: মৌল X ৰে XCl₂ সংকেতৰ ক্ল'ৰাইড গঠন কৰে। ই উচ্চ গলনাংকযুক্ত এটা গোটা পদাৰ্থ। মৌল X তলৰ কোনটোৰ সৈতে এটা বগৰ্ত থকাৰ সম্ভাৱনা সবাতোকৈ বেছি? (a) Na (b) Mg (c) Al (d) Si
উত্তৰ: (b) Mg
ব্যাখ্যা: XCl₂ ৰ পৰা বুজা যায় X ৰ যোজ্যতা 2। Mg ৰ যোজ্যতা 2, সেয়ে ই MgCl₂ গঠন কৰে। Mg এটা ক্ষাৰকীয় ধাতু, ইয়াৰ ক্ল'ৰাইড আয়নীয় যৌগ, যাৰ গলনাংক উচ্চ। Na ৰ যোজ্যতা 1, Al ৰ 3, Si ৰ 4। সেয়ে Mg ৰ সৈতে এটা বগৰ্ত থকাৰ সম্ভাৱনা সবাতোকৈ বেছি।
প্ৰশ্ন ৩: কোনটো মৌল আছে— (a) ইলেক্ট্ৰনপূৰ্ণ দুটা কক্ষ? (b) 2, 8, 2 ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস? (c) যোজক কক্ষত চাৰিটা ইলেক্ট্ৰনৰে সৈতে মুঠ তিনিটা কক্ষ? (d) যোজক কক্ষত তিনিটা ইলেক্ট্ৰনৰে সৈতে মুঠ দুটা কক্ষ? (e) দ্বিতীয় কক্ষত প্ৰথম কক্ষৰ দুগুণ ইলেক্ট্ৰন?
উত্তৰ:
(a) নিয়ন (Ne) — 2,8
(b) মেগনেছিয়াম (Mg) — 2,8,2
(c) ছিলিকন (Si) — 2,8,4
(d) ব'ৰন (B) — 2,3
(e) কাৰ্বন (C) — 2,4 (দ্বিতীয় কক্ষত 4, প্ৰথম কক্ষত 2, অৰ্থাৎ দ্বিতীয় কক্ষত প্ৰথম কক্ষৰ দুগুণ)
প্ৰশ্ন ৪: (a) পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ব'ৰনৰ সৈতে একেটা স্তম্ভতে থকা মৌলবোৰৰ কি কি সাধাৰণ ধৰ্ম আছে? (b) পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ফ্ল'ৰিনৰ সৈতে একেটা স্তম্ভতে থকা মৌলবোৰৰ কি কি সাধাৰণ ধৰ্ম আছে?
উত্তৰ:
(a) পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ব'ৰনৰ স্থান হ'ল— ২য় পৰ্যায়ৰ 13 বৰ্গ। ইয়াৰ যোজ্যতা 3। গতিকে পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ব'ৰনৰ লগত স্থান পোৱা মৌলসমূহৰ যোজ্যতা 3।
(b) পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ফ্ল'ৰিনৰ স্থান ২য় পৰ্যায়ৰ 17 বৰ্গ। 17 বৰ্গৰ আন মৌলসমূহক একেলগে হেল'জেন পৰিয়াল বোলে। ইহঁতৰ যোজ্যতা -1 আৰু ইহঁতে আন মৌলৰ লগত আয়নীয় বান্ধনিৰে বান্ধ খাই হেলাইড যৌগ গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: এটা পৰমাণুৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস হ'ল 2, 8, 7। (a) এই মৌলটোৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা কি? (b) তলৰ মৌলবোৰৰ কোনটোৰ সৈতে ইয়াৰ ৰাসায়নিক সাদৃশ্য থাকিব? (বন্ধনীৰ ভিতৰত পাৰমাণৱিক সংখ্যাবোৰ দিয়া হৈছে) N(7), F(9), P(15), Ar(18)
উত্তৰ:
(a) পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 2 + 8 + 7 = 17 (ক্ল'ৰিন)।
(b) F(9) ৰ লগত সাদৃশ্য থাকিব। কাৰণ F ৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস 2,7 আৰু ইয়াৰ বাহিৰতম কক্ষত 7 টা ইলেক্ট্ৰন আছে, যিটো ক্ল'ৰিনৰ দৰে। দুয়োটা হেল'জেন পৰিয়ালৰ মৌল।
প্ৰশ্ন ৬: পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত তিনিটা মৌল A, B আৰু C ৰ স্থানসমূহ তলত দেখুওৱা হৈছে।
16 বৰ্গ 17 বৰ্গ
— A
B C
(a) মৌল A ধাতু নে অধাতু? (b) C মৌলটো A তকৈ বেছি সক্ৰিয় নে কম সক্ৰিয়? (c) C মৌলটো আকাৰত B তকৈ ডাঙৰ নে সৰু? (d) মৌল A এ কেনে ধৰণৰ আয়ন, কেটায়ন বা এনায়ন গঠন কৰিব?
উত্তৰ:
(a) A অধাতু। কিয়নো ই 17 বৰ্গত আছে (হেল'জেন পৰিয়াল)।
(b) C মৌলটো A তকৈ কম সক্ৰিয়। কাৰণ বগৰ্ত ওপৰৰ পৰা তললৈ গ'লে অধাতৱীয় ধৰ্ম হ্ৰাস পায়। A (17 বৰ্গৰ ওপৰত) আৰু C (17 বৰ্গৰ তলত)।
(c) C মৌলটো আকাৰত B তকৈ সৰু হ'ব। কাৰণ পৰ্যায়ত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ পাৰমাণৱিক আকাৰ হ্ৰাস পায়। B বাঁওফালে আৰু C সোঁফালে।
(d) A মৌল 17 বৰ্গত আছে। ইয়াৰ যোজ্যতা -1 হ'ব। অৰ্থাৎ, ই এটা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি ঋণাত্মক আয়ন গঠন কৰিব, অৰ্থাৎ এনায়ন (A⁻) গঠন হ'ব।
প্ৰশ্ন ৭: নাইট্ৰ'জেন (পাৰমাণৱিক সংখ্যা 7) আৰু ফছফ'ৰাছ (পাৰমাণৱিক সংখ্যা 15) পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ বৰ্গ 15 ত থাকে। এই মৌল দুটাৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস লিখা। ইহঁতৰ কোনটো বেছি বিদ্যুৎঋণাত্মক হ'ব আৰু কিয়?
উত্তৰ:
নাইট্ৰ'জেনৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস = 2,5
ফছফ'ৰাছৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস = 2,8,5
নাইট্ৰ'জেন বেছি বিদ্যুৎঋণাত্মক হ'ব।
কাৰণ: নাইট্ৰ'জেনৰ নিউক্লিয়াছ আৰু কক্ষপথৰ ইলেক্ট্ৰনৰ মাজৰ স্থিতি বিদ্যুৎ আকৰ্ষণ ফছফ'ৰাছতকৈ বেছি। কিয়নো ফছফ'ৰাছৰ আকাৰ নাইট্ৰ'জেনতকৈ ডাঙৰ। সেয়ে নাইট্ৰ'জেনৰ বিদ্যুৎঋণাত্মকতা বেছি।
প্ৰশ্ন ৮: পৰমাণু এটাৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত তাৰ স্থানৰ সৈতে কি দৰে জড়িত হৈ আছে?
উত্তৰ: মৌলৰ অৱস্থান, ইয়াৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। যোজক ইলেক্ট্ৰনে বৰ্গৰ সংখ্যা নিৰূপণ কৰে। অৰ্থাৎ, যি মৌল বা পৰমাণুৰ যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা 1, ই প্ৰথম বৰ্গত অন্তৰ্ভুক্ত হ'ব। ইলেক্ট্ৰনৰ কক্ষপথৰ সংখ্যাই মৌলটো কোনটো পৰ্যায়ত স্থান ল'ব সেইটো নিৰ্দিষ্ট কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে— Mg (2,8,2) ৰ যোজক ইলেক্ট্ৰন 2, সেয়ে ই বৰ্গ 2 ত; আৰু কক্ষ সংখ্যা 3, সেয়ে ই পৰ্যায় 3 ত।
প্ৰশ্ন ৯: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত কেলছিয়াম (পাৰমাণৱিক সংখ্যা 20) 12, 19, 21 আৰু 38 পাৰমাণৱিক সংখ্যা বিশিষ্ট মৌলকেইটাৰদ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ আছে। এইকেইটাৰ কাৰ কাৰ ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ কেলছিয়ামৰ সৈতে মিলে?
উত্তৰ: কেলছিয়ামৰ (Ca) পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 20
ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস = 2, 8, 8, 2
গতিকে ইয়াৰ যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা = 2, যোজ্যতা = 2।
এতিয়া চাওঁ আহক:
পাৰমাণৱিক সংখ্যা 12 → ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস = 2, 8, 2 → যোজ্যতা 2 ✓
পাৰমাণৱিক সংখ্যা 19 → ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস = 2, 8, 8, 1 → যোজ্যতা 1 ✗
পাৰমাণৱিক সংখ্যা 21 → ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস = 2, 8, 8, 3 → যোজ্যতা 3 ✗
পাৰমাণৱিক সংখ্যা 38 → ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস = 2, 8, 18, 8, 2 → যোজ্যতা 2 ✓
গতিকে দেখা গ'ল— 12 আৰু 38 পাৰমাণৱিক সংখ্যা যুক্ত মৌলৰ ৰাসায়নিক আৰু ভৌতিক ধৰ্মসমূহ Ca ৰ লগত মিলে। কাৰণ এই মৌলকেইটাৰ যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা Ca ৰ দৰে 2।
প্ৰশ্ন ১০: মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা আৰু আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ মৌলৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ তুলনা কৰা।
উত্তৰ:
| মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকা | আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকা |
| (1) মেণ্ডেলিভৰ তালিকা পাৰমাণৱিক ভৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সজা। | (1) আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকা পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সজা। |
| (2) সংক্ৰমণশীল মৌল পৃথক কৰা হোৱা নাই। | (2) সংক্ৰমণশীল মৌল পৃথক কৰা হৈছে। |
| (3) মেণ্ডেলিভৰ তালিকাই মৌলৰ ধৰ্মৰ পুনৰাবৃত্তিৰ স্পষ্ট ব্যাখ্যা দিব পৰা নাছিল। | (3) এই তালিকাই ইলেক্ট্ৰনীয় সজ্জাৰ ভিত্তিত মৌলৰ ধৰ্মৰ পুনৰাবৃত্তিৰ বিষয়ে স্পষ্ট বৰ্ণনা দিছে। |
| (4) মেণ্ডেলিভৰ তালিকাত 8 টা বৰ্গ আৰু 6 টা পৰ্যায় আছে। | (4) আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত 18 টা বৰ্গ আৰু 7 টা পৰ্যায় আছে। |
4. HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ প্ৰশ্নোত্তৰ (অসম ব'ৰ্ড)
🎯 HSLC উচ্চ সম্ভাৱনীয় প্ৰশ্ন (অসম ব'ৰ্ডত সঘনাই অহা)
প্ৰশ্ন ১: ড'বেৰাইনৰ ট্ৰায়াড কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ড'বেৰাইনৰে একে ধৰ্মবিশিষ্ট তিনিটা মৌলৰ গোটক ট্ৰায়াড বুলিছিল। ট্ৰায়াডত মাজৰ মৌলটোৰ পাৰমাণৱিক ভৰ আন দুটাৰ গড়ৰ সমান হয়। উদাহৰণ: Li (6.9), Na (23.0), K (39.0)। ইয়াত Na ৰ ভৰ = (6.9 + 39.0)/2 = 23.0।
প্ৰশ্ন ২: নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰ লিখা।
উত্তৰ: "মৌলবোৰক সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ বৰ্ধিত ক্ৰমত সজালে প্ৰত্যেকটো অষ্টম মৌলৰ ধৰ্ম প্ৰথমটো মৌলৰ ধৰ্মৰ লগত একে হয়।"
প্ৰশ্ন ৩: মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰ লিখা।
উত্তৰ: "মৌলবোৰৰ ধৰ্ম সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক ভৰৰ পৰ্যায়ক্ৰমে সলনি হয়।"
প্ৰশ্ন ৪: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত সূত্ৰ লিখা।
উত্তৰ: "মৌলবোৰৰ ধৰ্ম সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ পৰ্যায়ক্ৰমে সলনি হয়।"
প্ৰশ্ন ৫: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত কিমানটা বগৰ্ আৰু কিমানটা পৰ্যায় আছে?
উত্তৰ: 18 টা বগৰ্ আৰু 7 টা পৰ্যায়।
প্ৰশ্ন ৬: মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ দুটা সীমাবদ্ধতা লিখা।
উত্তৰ: (i) হাইড্ৰ'জেনৰ স্থান নিৰ্ণয় কৰাত সমস্যা হৈছিল। (ii) সমস্থানিকৰ স্থান নিৰ্ণয় কৰাত সমস্যা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ যাওঁতে ধাতৱীয় ধৰ্ম কেনেকৈ পৰিৱৰ্তিত হয়?
উত্তৰ: বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ যাওঁতে ধাতৱীয় ধৰ্ম হ্ৰাস পায় আৰু অধাতৱীয় ধৰ্ম বৃদ্ধি পায়।
5. বস্তুনিষ্ঠ প্ৰশ্ন (MCQs)
১। ড'বেৰাইনৰ ট্ৰায়াডত কিমানটা মৌল থাকে?
(A) 2 (B) 3 (C) 4 (D) 5
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) 3
২। নিউলেণ্ডছৰ অষ্টক সূত্ৰ কিমান চনত প্ৰকাশ পাইছিল?
(A) 1817 (B) 1866 (C) 1872 (D) 1913
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) 1866
৩। মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ ভিত্তি কি আছিল?
(A) পাৰমাণৱিক সংখ্যা (B) পাৰমাণৱিক ভৰ (C) যোজ্যতা (D) ঘনত্ব
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) পাৰমাণৱিক ভৰ
৪। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাৰ ভিত্তি কি?
(A) পাৰমাণৱিক ভৰ (B) পাৰমাণৱিক সংখ্যা (C) যোজ্যতা (D) ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) পাৰমাণৱিক সংখ্যা
৫। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত কিমানটা বগৰ্ আছে?
(A) 7 (B) 8 (C) 18 (D) 20
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) 18
৬। আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত কিমানটা পৰ্যায় আছে?
(A) 7 (B) 8 (C) 18 (D) 20
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (A) 7
৭। বগৰ্ 1 ৰ মৌলবোৰৰ বাহিৰতম কক্ষত কিমানটা ইলেক্ট্ৰন থাকে?
(A) 1 (B) 2 (C) 3 (D) 4
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (A) 1
৮। বগৰ্ 17 ৰ মৌলবোৰক কি বোলা হয়?
(A) ক্ষাৰকীয় ধাতু (B) হেল'জেন (C) নিষ্ক্ৰিয় গেছ (D) সংক্ৰমণ ধাতু
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) হেল'জেন
৯। বগৰ্ 18 ৰ মৌলবোৰক কি বোলা হয়?
(A) ক্ষাৰকীয় ধাতু (B) হেল'জেন (C) নিষ্ক্ৰিয় গেছ (D) সংক্ৰমণ ধাতু
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) নিষ্ক্ৰিয় গেছ
১০। পৰ্যায়ত বাঁওফালৰ পৰা সোঁফাললৈ যাওঁতে পাৰমাণৱিক আকাৰ কেনেকৈ পৰিৱৰ্তিত হয়?
(A) বৃদ্ধি পায় (B) হ্ৰাস পায় (C) একে থাকে (D) প্ৰথমে বৃদ্ধি তাৰ পিছত হ্ৰাস
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) হ্ৰাস পায়
6. HOTS (উচ্চ চিন্তন দক্ষতাৰ প্ৰশ্ন)
🧠 আপোনাৰ মগজুক প্ৰত্যাহ্বান জনাওক! (HSLC ৰ বাবে সমালোচনাত্মক চিন্তা)
প্ৰশ্ন ১: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ক'বাল্ট আৰু নিকেলৰ স্থান কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলৰ স্থান পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ণয় কৰা হয়। ক'বাল্টৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা 27 আৰু নিকেলৰ 28। সেয়ে ক'বাল্টক নিকেলৰ আগত স্থান দিয়া হৈছে, যদিও ক'বাল্টৰ পাৰমাণৱিক ভৰ (58.9) নিকেলৰ (58.7) তকৈ বেছি। এইদৰে মেণ্ডেলিভৰ তালিকাত থকা অসামঞ্জস্য দূৰ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: সমস্থানিকবোৰৰ স্থান আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত কেনেকৈ নিৰ্ণয় কৰা হৈছে?
উত্তৰ: সমস্থানিকবোৰৰ ৰাসায়নিক ধৰ্মসমূহ একে হয় কাৰণ সিহঁতৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা একে। সেয়ে আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত সমস্থানিকবোৰক একেটা স্থানতে ৰখা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৩: হাইড্ৰ'জেন আৰু হিলিয়ামৰ মাজত ঠাই দিব পৰাকৈ 1.5 পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ মৌল এটা থকাটো সম্ভৱনে?
উত্তৰ: নহয়, সম্ভৱ নহয়। কাৰণ পাৰমাণৱিক সংখ্যা সদায় এটা পূৰ্ণ সংখ্যা হয় (প্ৰ'টনৰ সংখ্যা)। 1.5 পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ মৌল এটা থাকিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৪: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত হাইড্ৰ'জেনক ক'ত স্থান দিয়া উচিত বুলি ভাবা?
উত্তৰ: হাইড্ৰ'জেনক বগৰ্ 1 ত স্থান দিয়া উচিত, কাৰণ ইয়াৰ বাহিৰতম কক্ষত 1 টা ইলেক্ট্ৰন আছে আৰু ই ক্ষাৰকীয় ধাতুবোৰৰ দৰে আচৰণ কৰে। কিন্তু ই হেল'জেনবোৰৰ দৰেও আচৰণ কৰে (এটা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি)। সেয়ে ইয়াৰ স্থান বিতৰ্কিত।
প্ৰশ্ন ৫: পৰ্যায়ত সোঁফাললৈ যাওঁতে ধাতৱীয় ধৰ্ম কিয় হ্ৰাস পায়?
উত্তৰ: পৰ্যায়ত সোঁফাললৈ যাওঁতে পাৰমাণৱিক সংখ্যা বৃদ্ধি পায় আৰু নিউক্লিয়াৰ চাৰ্জ বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত যোজক ইলেক্ট্ৰনবোৰক নিউক্লিয়াছে অধিক শক্তিশালীভাৱে ধৰি ৰাখে। সেয়ে ইলেক্ট্ৰন হেৰুওৱা কঠিন হয় আৰু ধাতৱীয় ধৰ্ম হ্ৰাস পায়।
7. পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Activity Q&A)
Activity 5.1 — মেণ্ডেলিভৰ তালিকাত হাইড্ৰ'জেনৰ স্থান (Page 84)
পৃষ্ঠা নং: 84
প্ৰশ্ন: ক্ষাৰ ধাতু আৰু হেল'জেনৰ পৰিৱৰ্তে লগত থকা মিলৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি মেণ্ডেলিভৰ পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত হাইড্ৰ'জেনৰ বাবে এটা সঠিক স্থান নিৰূপণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা।
উত্তৰ: হাইড্ৰ'জেনক বগৰ্ 1 ত স্থান দিব পাৰি, কাৰণ ই ক্ষাৰ ধাতুবোৰৰ দৰে এটা ইলেক্ট্ৰন হেৰুৱাই H⁺ আয়ন গঠন কৰে। আকৌ ই হেল'জেনবোৰৰ দৰে এটা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি H⁻ আয়নও গঠন কৰে। সেয়ে ইয়াৰ স্থান বিতৰ্কিত।
Activity 5.2 — আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত মৌলৰ স্থান (Page 85)
পৃষ্ঠা নং: 85
প্ৰশ্ন: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ক'বাল্ট আৰু নিকেলৰ স্থান কেনেদৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ ভিত্তিত। ক'বাল্টৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা 27 আৰু নিকেলৰ 28। সেয়ে ক'বাল্টক নিকেলৰ আগত স্থান দিয়া হৈছে।
Activity 5.3 — আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত হাইড্ৰ'জেনৰ স্থান (Page 85)
পৃষ্ঠা নং: 85
প্ৰশ্ন: আধুনিক পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত হাইড্ৰ'জেনক ক'ত স্থান দিয়া উচিত বুলি ভাবা?
উত্তৰ: হাইড্ৰ'জেনক বগৰ্ 1 ত স্থান দিয়া উচিত, কাৰণ ইয়াৰ বাহিৰতম কক্ষত 1 টা ইলেক্ট্ৰন আছে। কিন্তু ইয়াৰ ধৰ্ম হেল'জেনবোৰৰ সৈতেও মিলে।
Activity 5.4 — বগৰ্ 1 ৰ মৌলবোৰৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস (Page 87)
পৃষ্ঠা নং: 87
প্ৰশ্ন: বগৰ্ 1 ৰ প্ৰথম তিনিটা মৌলৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস লিখা। সিহঁতৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাসত কি সাদৃশ্য দেখা পাবা?
উত্তৰ: Li: 2,1; Na: 2,8,1; K: 2,8,8,1। সকলোৰে বাহিৰতম কক্ষত 1 টাকৈ ইলেক্ট্ৰন আছে।
Activity 5.5 — তৃতীয় পৰ্যায়ৰ মৌলবোৰৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস (Page 87)
পৃষ্ঠা নং: 87
প্ৰশ্ন: তৃতীয় পৰ্যায়ৰ মৌল Na, Mg, Al, Si, P, S, Cl আৰু Ar ৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস লিখা। এই মৌলকেইটাত একে সংখ্যক যোজক ইলেক্ট্ৰন দেখানে?
উত্তৰ: Na: 2,8,1; Mg: 2,8,2; Al: 2,8,3; Si: 2,8,4; P: 2,8,5; S: 2,8,6; Cl: 2,8,7; Ar: 2,8,8। নহয়, ইহঁতৰ যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা বেলেগ বেলেগ।
Activity 5.6 — যোজ্যতা নিৰ্ণয় (Page 88)
পৃষ্ঠা নং: 88
প্ৰশ্ন: ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাসৰ পৰা মৌল এটাৰ যোজ্যতা কেনেকৈ গণনা কৰিবা?
উত্তৰ: বাহিৰতম কক্ষত থকা ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যাৰ পৰা যোজ্যতা নিৰ্ণয় কৰা হয়। যদি বাহিৰতম কক্ষত 1-4 টা ইলেক্ট্ৰন থাকে, তেন্তে যোজ্যতা = ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা। যদি 5-8 টা ইলেক্ট্ৰন থাকে, তেন্তে যোজ্যতা = 8 - ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা।
Activity 5.7 — পাৰমাণৱিক আকাৰৰ প্ৰৱণতা (Page 88)
পৃষ্ঠা নং: 88
প্ৰশ্ন: দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ মৌলবোৰৰ পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ তলত দিয়া হৈছে। ইহঁতক বৰ্ধিত ক্ৰমত সজোৱা।
উত্তৰ: শুদ্ধ ক্ৰম: Li (152 pm) > Be (111 pm) > B (88 pm) > C (77 pm) > N (74 pm) > O (66 pm) > F (64 pm)।
Activity 5.8 — বগৰ্ত পাৰমাণৱিক আকাৰৰ প্ৰৱণতা (Page 89)
পৃষ্ঠা নং: 89
প্ৰশ্ন: বগৰ্ 1 ৰ মৌলবোৰৰ পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ তলত দিয়া হৈছে। ইহঁতক বৰ্ধিত ক্ৰমত সজোৱা।
উত্তৰ: Li (152 pm) < Na (186 pm) < K (231 pm) < Rb (244 pm) < Cs (262 pm)।
Activity 5.9 — ধাতু আৰু অধাতুৰ ধৰ্ম (Page 89)
পৃষ্ঠা নং: 89
প্ৰশ্ন: তৃতীয় পৰ্যায়ৰ মৌলবোৰৰ ভিতৰত কোনকেইটা ধাতু আৰু কোনকেইটা অধাতু?
উত্তৰ: ধাতু: Na, Mg, Al। উপধাতু: Si। অধাতু: P, S, Cl, Ar।
Activity 5.10 — ধাতৱীয় ধৰ্মৰ প্ৰৱণতা (Page 89)
পৃষ্ঠা নং: 89
প্ৰশ্ন: বগৰ্ত ওপৰৰ পৰা তললৈ আহিলে ইলেক্ট্ৰন এৰি দিয়াৰ প্ৰৱণতা কেনেদৰে পৰিৱৰ্তিত হয়?
উত্তৰ: বগৰ্ত ওপৰৰ পৰা তললৈ আহিলে পাৰমাণৱিক আকাৰ বৃদ্ধি পায় আৰু নিউক্লিয়াৰ চাৰ্জৰ প্ৰভাৱ কমি যায়। সেয়ে ইলেক্ট্ৰন এৰি দিয়াৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি পায় আৰু ধাতৱীয় ধৰ্ম বৃদ্ধি পায়।
8. বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে সম্পৰ্ক
🌍 ৰসায়ন বিজ্ঞানক জীৱনৰ সৈতে সংযোগ কৰা:
- ছডিয়াম (Na): ৰান্ধনিঘৰৰ লৱণ (NaCl) ৰ এটা উপাদান।
- কেলছিয়াম (Ca): হাড় আৰু দাঁতৰ গঠনত থকা প্ৰধান উপাদান।
- লো (Fe): হিম'গ্লবিনৰ এটা উপাদান, যি শৰীৰত অক্সিজেন পৰিবহন কৰে।
- আয়'ডিন (I): থাইৰয়ড গ্ৰন্থিৰ কাৰ্যৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।
- ছিলিকন (Si): কম্পিউটাৰ চিপ আৰু ছ'লাৰ চেলত ব্যৱহৃত।
- হিলিয়াম (He): বেলুন আৰু বতৰৰ বেলুনত ব্যৱহৃত।
- নিয়ন (Ne): বিজ্ঞাপনৰ বাবে ব্যৱহৃত নিয়ন বাতিত।
- ক্ল'ৰিন (Cl): পানী শোধন কৰিবলৈ ব্যৱহৃত।
- কাৰ্বন (C): হীৰা, গ্ৰেফাইট আৰু সকলো জীৱৰ গঠনত থকা প্ৰধান উপাদান।
Comments
Post a Comment