Class 10 Science: Chapter 4 - কাৰ্বন আৰু তাৰ যৌগ
ASSEB, NCERT আৰু CBSE ৰ বাবে সম্পূৰ্ণ অধ্যয়ন সামগ্ৰী | HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ
📌 অধ্যায়ৰ পৰিচয়: আগৰ অধ্যায়ত আমি বেতাঁৰ দৰ্শন পদাৰ্থৰ বিষয়ে জানিছিলোঁ। এই অধ্যায়ত আন বেছ আকৰ্ষণীয় যৌগ আৰু সিহঁতৰ ধৰ্মৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হ'ব। তদুপৰি মৌল ৰূপে হ'লেও বা যৌগ ৰূপে হ'লেও আমাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্বনৰ বিষয়েও শিকিম। খাদ্য, বস্ত্ৰ, ঔষধ, কিতাপ নাইবা আমাৰ তালিকাভুক্ত আন বহুতো বস্তু বৰ ধৰ্মীয় বিশিষ্ট বা বৰ গুণযুক্ত (Versatile element) কাৰ্বনৰ দ্বাৰা গঠিত। পৃথিৱীৰ গোলাটোত খনিজ পদাৰ্থ হিচাপে মাত্ৰ 0.02% কাৰ্বন আছে আৰু বায়ুমণ্ডলত মাত্ৰ 0.03% কাৰ্বন ডাই অক্সাইড। প্ৰকৃতিত ইমান কম হ'লেও কাৰ্বনৰ গুৰুত্ব কিন্তু অপৰিসীম।
পৃষ্ঠা নং: 58
1. Concept Notes (গোটেই অধ্যায়ৰ মূল কথা)
1.1 কাৰ্বনৰ বান্ধনি—সহযোগী বান্ধনি (Bonding in Carbon) — Page 58-60
পৃষ্ঠা নং: 58-60
কাৰ্বনৰ পৰমাণু ক্রমাংক 6। ইয়াৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস 2,4। কাৰ্বনৰ যোজ্যতা 4। সি অক্টেট (Octet) সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ 4 টা ইলেক্ট্ৰনৰ প্ৰয়োজন।
কাৰ্বনে 4 টা ইলেক্ট্ৰন এৰি C⁴⁺ কেটায়ন বা 4 টা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি C⁴⁻ এনায়ন গঠন কৰিব নোৱাৰে। কাৰণ ইয়াৰ বাবে বহুত শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে কাৰ্বনে ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি সহযোগী বান্ধনি (Covalent Bond) গঠন কৰে।
সহযোগী বান্ধনি: দুটা পৰমাণুৰ মাজত ইলেক্ট্ৰনৰ ভাগ-বতৰাৰ ফলত গঠন হোৱা বান্ধনিক সহযোগী বান্ধনি বোলে।
উদাহৰণ:
১. H₂ অণু: দুটা হাইড্ৰ'জেন পৰমাণুৱে এটা ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি এক বান্ধনি (Single Bond) গঠন কৰে।
২. O₂ অণু: দুটা অক্সিজেন পৰমাণুৱে দুটা ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি দ্বি-বান্ধনি (Double Bond) গঠন কৰে।
৩. N₂ অণু: দুটা নাইট্ৰ'জেন পৰমাণুৱে তিনিটা ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি ত্ৰি-বান্ধনি (Triple Bond) গঠন কৰে।
৪. CH₄ (মিথেন): এটা কাৰ্বন পৰমাণুৱে চাৰিটা হাইড্ৰ'জেন পৰমাণুৰ লগত ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি চাৰিটা এক বান্ধনি গঠন কৰে।
⚠️ মনত ৰাখিব: সহযোগী যৌগৰ গলনাংক আৰু উতলাংক কম, কাৰণ ইহঁতৰ অণুবোৰৰ মাজত আন্তঃআণৱিক বল কম। এই যৌগবোৰ বিদ্যুৎৰ কুপৰিবাহী, কাৰণ ইহঁতত মুক্ত আয়ন বা ইলেক্ট্ৰন নাথাকে।
1.2 কাৰ্বনৰ বহুমুখী প্ৰকৃতি (Versatile Nature of Carbon) — Page 61-62
পৃষ্ঠা নং: 61-62
কাৰ্বনৰ দুটা প্ৰধান ধৰ্ম আছে যাৰ বাবে ই অসংখ্য যৌগ গঠন কৰিব পাৰে:
(i) কেটিনেচন (Catenation): কাৰ্বনে নিজৰ মাজত বান্ধনি সৃষ্টি কৰি বৃহৎ সংখ্যক অণু গঠন কৰিব পাৰে। এই ধৰ্মক কেটিনেচন বোলে। ইয়াৰ ফলত কাৰ্বনৰ দীঘল শৃংখল, শাখা-শৃংখল বা বৃত্তীয় শৃংখল গঠন হয়।
(ii) চতুৰ্থযোজ্যতা (Tetravalency): কাৰ্বনৰ যোজ্যতা 4। সেয়ে ই অন্য চাৰিটা কাৰ্বন বা একযোজী মৌলৰ পৰমাণুৰ লগত সহযোগী বান্ধনি গঠন কৰিব পাৰে। অক্সিজেন, হাইড্ৰ'জেন, নাইট্ৰ'জেন, ছালফাৰ, ক্ল'ৰিন আদি মৌলৰ লগত কাৰ্বন লগ লাগি বহুতো যৌগ গঠন হয়। এই অকাৰ্বন মৌলবোৰক বিষম পৰমাণু (Heteroatom) বোলে।
সংপৃক্ত আৰু অসংপৃক্ত যৌগ (Saturated and Unsaturated Compounds) — Page 62-63
পৃষ্ঠা নং: 62-63
| ধৰণ | বিৱৰণ | উদাহৰণ |
| সংপৃক্ত যৌগ (Saturated) | কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত কেৱল এক বান্ধনি থাকে। | এলকেন (Alkane) — মিথেন (CH₄), ইথেন (C₂H₆) |
| অসংপৃক্ত যৌগ (Unsaturated) | কাৰ্বন পৰমাণুবোৰৰ মাজত দ্বি-বান্ধনি বা ত্ৰি-বান্ধনি থাকে। | এলকিন (Alkene) — ইথিন (C₂H₄), এলকাইন (Alkyne) — ইথাইন (C₂H₂) |
শৃংখল, শাখা-শৃংখল আৰু বৃত্তীয় শৃংখল (Chains, Branches and Rings) — Page 63-64
পৃষ্ঠা নং: 63-64
- সৰল শৃংখল: কাৰ্বন পৰমাণুবোৰ এডাল শৃংখলত যুক্ত থাকে। উদাহৰণ: n-বিউটেন।
- শাখা-শৃংখল: শৃংখলৰ পৰা শাখা ওলাই থাকে। উদাহৰণ: আইছ'বিউটেন।
- বৃত্তীয় শৃংখল: কাৰ্বন পৰমাণুবোৰ বৃত্তাকাৰে যুক্ত থাকে। উদাহৰণ: চাইক্ল'হেক্সেন, বেঞ্জিন (C₆H₆)।
🌍 বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে সম্পৰ্ক: পেট্ৰ'ল, ডিজেল, LPG, CNG আদি সকলো হাইড্ৰ'কাৰ্বন। আমাৰ ৰান্ধনিঘৰৰ গেছ চিলিণ্ডাৰত থকা LPG (Liquefied Petroleum Gas) হ'ল বিউটেন আৰু প্ৰ'পেনৰ মিশ্ৰণ।
কাৰ্যকৰী মূলক (Functional Groups) — Page 65-66
পৃষ্ঠা নং: 65-66
হাইড্ৰ'কাৰ্বনৰ শৃংখলত হাইড্ৰ'জেনৰ পৰিৱৰ্তে অন্য পৰমাণু বা পৰমাণুৰ গোট থাকিলে সেই গোটটোক কাৰ্যকৰী মূলক (Functional Group) বোলে। ই যৌগৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰে।
| কাৰ্যকৰী মূলক | সংকেত | নাম | উদাহৰণ |
| হেল'জেন | —Cl, —Br | ক্ল'ৰ' / ব্ৰ'ম' | ক্ল'ৰ'ইথেন (CH₃CH₂Cl) |
| এলক'হল | —OH | হাইড্ৰ'ক্সিল | ইথানল (CH₃CH₂OH) |
| এলডিহাইড | —CHO | এলডিহাইড | ইথানেল (CH₃CHO) |
| কিটন | —CO— | কিট'ন | প্ৰ'পেনন (CH₃COCH₃) |
| কাৰ্বক্সিলিক এচিড | —COOH | কাৰ্বক্সিল | ইথানয়িক এচিড (CH₃COOH) |
সমগণীয় শ্ৰেণী (Homologous Series) — Page 66-67
পৃষ্ঠা নং: 66-67
একে কাৰ্যকৰী মূলকযুক্ত যৌগবোৰৰ শ্ৰেণীক সমগণীয় শ্ৰেণী বোলে। ইয়াৰ দুটা ক্ৰমিক সদস্যৰ মাজত —CH₂— ৰ পাৰ্থক্য থাকে।
এলকেনৰ সাধাৰণ সংকেত: CₙH₂ₙ₊₂ (n = 1, 2, 3...)
এলকিনৰ সাধাৰণ সংকেত: CₙH₂ₙ (n = 2, 3, 4...)
এলকাইনৰ সাধাৰণ সংকেত: CₙH₂ₙ₋₂ (n = 2, 3, 4...)
| এলকেন | সংকেত | এলকিন | সংকেত | এলকাইন | সংকেত |
| মিথেন | CH₄ | — | — | — | — |
| ইথেন | C₂H₆ | ইথিন | C₂H₄ | ইথাইন | C₂H₂ |
| প্ৰ'পেন | C₃H₈ | প্ৰ'পিন | C₃H₆ | প্ৰ'পাইন | C₃H₄ |
| বিউটেন | C₄H₁₀ | বিউটিন | C₄H₈ | বিউটাইন | C₄H₆ |
🎯 HSLC ৰ বাবে মনত ৰাখিব: সমগণীয় শ্ৰেণীত আগৰিক ভৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে গলনাংক আৰু উতলাংক বৃদ্ধি হয়।
1.3 কাৰ্বন যৌগৰ ৰাসায়নিক ধৰ্ম (Chemical Properties) — Page 68-71
পৃষ্ঠা নং: 68-71
(i) দহন (Combustion) — Page 68-69
কাৰ্বন + অক্সিজেন → কাৰ্বন ডাই অক্সাইড + তাপ + পোহৰ
C + O₂ → CO₂ + তাপ + পোহৰ
CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O + তাপ + পোহৰ
সংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনে অমিলন নীলা শিখা আৰু অসংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনে কৰা ধোঁৱাময় হালধীয়া শিখা উৎপন্ন কৰে।
(ii) জাৰণ (Oxidation) — Page 70
এলক'হল → কাৰ্বক্সিলিক এচিড
CH₃CH₂OH + [O] → CH₃COOH
ক্ষাৰকীয় KMnO₄ বা আম্লিক K₂Cr₂O₇ জাৰক হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়।
(iii) যোগাত্মক বিক্ৰিয়া (Addition Reaction) — Page 70-71
অসংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বন + H₂ → সংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বন
CH₂=CH₂ + H₂ → CH₃—CH₃
নিকেল অনুঘটকৰ উপস্থিতিত এই বিক্ৰিয়া হয়। ইয়াক হাইড্ৰ'জিনেচন বোলে। উদাহৰণ: উদ্ভিদ তেলৰ পৰা বনস্পতি ঘিঁউ (Vanaspati Ghee) প্ৰস্তুত কৰা।
(iv) প্ৰতিষ্ঠাপন বিক্ৰিয়া (Substitution Reaction) — Page 71
সংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বন + Cl₂ → ক্ল'ৰ' হাইড্ৰ'কাৰ্বন + HCl
CH₄ + Cl₂ → CH₃Cl + HCl
সূৰ্যৰ পোহৰৰ উপস্থিতিত এই বিক্ৰিয়া হয়।
1.4 কিছুমান প্ৰয়োজনীয় কাৰ্বন যৌগ (Some Important Carbon Compounds) — Page 71-77
পৃষ্ঠা নং: 71-77
ইথানল (Ethanol) — Page 71-73
ইথানলৰ ধৰ্ম:
- সাধাৰণ উষ্ণতাত জুলীয়া
- পানীৰ লগত যিকোনো অনুপাতত মিহলি হয়
- ভাল প্ৰাৱক
- এলক'হলীয় পানীয়ৰ মুখ্য উপাদান
- ঔষধ (টিংচাৰ আয়'ডিন, কফ চিৰাপ) প্ৰস্তুতত ব্যৱহাৰ হয়
ইথানলৰ বিক্ৰিয়া:
(i) ছডিয়ামৰ লগত: 2Na + 2CH₃CH₂OH → 2CH₃CH₂ONa + H₂
(ii) নিৰ্জলীকৰণ: 443 K ত গাঢ় H₂SO₄ ৰ লগত উত্তপ্ত কৰিলে ইথিন উৎপন্ন হয়।
CH₃CH₂OH → CH₂=CH₂ + H₂O
⚠️ মনত ৰাখিব: ইথানলৰ লগত বিষাক্ত পদাৰ্থ (মিথানল) মিহলাই ইয়াক ব্যৱহাৰৰ অনুপযুক্ত কৰা হয়। ইয়াক প্ৰকৃতিদুষ্ট (Denatured) এলক'হল বোলে।
ইথানয়িক এচিড (Ethanoic Acid) — Page 73-74
ইথানয়িক এচিডৰ ধৰ্ম:
- সাধাৰণ উষ্ণতাত হিমশীতল (17°C ত গোট মাৰে) সেয়ে ইয়াক গ্লেচিয়েল এচিটিক এচিড বোলে
- 5-8% দ্ৰৱক ভিনেগাৰ বোলে
- দুৰ্বল এচিড
ইথানয়িক এচিডৰ বিক্ৰিয়া:
(i) ইষ্টাৰীবৰণ: এলক'হল + এচিড → ইষ্টাৰ
CH₃COOH + CH₃CH₂OH → CH₃COOCH₂CH₃ + H₂O
ইষ্টাৰৰ সুগন্ধি থাকে, চাবোন আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্য তৈয়াৰত ব্যৱহাৰ হয়।
(ii) ক্ষাৰকৰ লগত: NaOH + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O
(iii) কাৰ্বনেট আৰু হাইড্ৰ'জেন কাৰ্বনেটৰ লগত:
2CH₃COOH + Na₂CO₃ → 2CH₃COONa + H₂O + CO₂
চাবোন আৰু অপমাৰ্জক (Soap and Detergents) — Page 74-77
পৃষ্ঠা নং: 74-77
চাবোন: উচ্চ শৃংখলযুক্ত কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ ছডিয়াম বা পটাছিয়াম লৱণ।
মিছেল (Micelle): পানীত চাবোনৰ অণুবোৰ এনে এক দিশত সজ্জিত হয় যাতে হাইড্ৰ'কাৰ্বন অংশ ভিতৰত আৰু আয়নিক অংশ বাহিৰত থাকে। ইয়াক মিছেল বোলে।
🌍 কঠিন পানীত চাবোনৰ সমস্যা: কঠিন পানীত কেলছিয়াম আৰু মেগনেছিয়াম আয়ন থাকে। এই আয়নবোৰে চাবোনৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি অদ্ৰৱণীয় গেঁঠ (Scum) উৎপন্ন কৰে। সেয়ে কঠিন পানীত চাবোন কম ফেন হয়। এই সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে অপমাৰ্জক (Detergent) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
2. পাঠ্যপুথিৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (NCERT/ASSEB)
2.1 পাঠ্যপুথিৰ ভিতৰৰ প্ৰশ্ন (In-Text Questions)
Page 61 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 61
প্ৰশ্ন ১: CO₂ ৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন কি হ'ব?
উত্তৰ: O :: C :: O (দুটা দ্বি-বান্ধনি)
প্ৰশ্ন ২: আঠটাকৈ ছালফাৰ পৰমাণুৰে গঠিত এটা ছালফাৰ অণুৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন কি হ'ব?
উত্তৰ: ছালফাৰৰ আঠটা পৰমাণু এটা বলয়ত সজ্জিত থাকে আৰু প্ৰতিটোৱে দুটা ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি এক বান্ধনি গঠন কৰে। (S₈ ৰ গঠন বলয়াকাৰ)
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰ'পেনৰ বাবে কেইটা গঠন সমবায়ী আঁকিব পাৰিবা?
উত্তৰ: প্ৰ'পেন (C₃H₈) ৰ মাত্ৰ এটা গঠন সম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ৪: কাৰ্বনৰ কোন দুটা ধৰ্মৰ বাবে আমি আমাৰ চাৰিওফালে অগণন কাৰ্বন-যৌগ পাই থাকোঁ?
উত্তৰ: (i) কেটিনেচন (Catenation) আৰু (ii) চতুৰ্থযোজ্যতা (Tetravalency)।
প্ৰশ্ন ৫: চাইক্ল'পেণ্টেনৰ সংকেত আৰু ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্দু গঠন লিখা।
উত্তৰ: সংকেত: C₅H₁₀। গঠন: পাঁচটা কাৰ্বন পৰমাণুৰ বৃত্তীয় শৃংখল।
Page 68 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 68
প্ৰশ্ন ১: তলৰ যৌগবোৰৰ গঠন আঁকি দেখুওৱা— (i) ইথানয়িক এচিড (ii) ব্ৰ'ম'পেণ্টেন (iii) বিউটান'ন (iv) হেজানল
উত্তৰ: (i) CH₃COOH (ii) CH₃CH₂CH₂CH₂CH₂Br (iii) CH₃COCH₂CH₃ (iv) CH₃(CH₂)₄CH₂OH
প্ৰশ্ন ২: তলৰ যৌগবোৰৰ নাম লিখা— (i) CH₃—CH₂—Br (ii) HCHO (iii) CH₃—CH=CH₂
উত্তৰ: (i) ব্ৰ'ম'ইথেন (ii) মিথানেল (iii) প্ৰ'পিন
প্ৰশ্ন ৩: ইথানলৰ পৰা ইথানয়িক এচিডলৈ ৰূপান্তৰণ কিয় জাৰণ বিক্ৰিয়া?
উত্তৰ: কাৰণ ইথানলত অক্সিজেন যোগ হয় (বা হাইড্ৰ'জেন অপসাৰিত হয়) আৰু ইথানয়িক এচিড উৎপন্ন হয়। এয়া জাৰণ বিক্ৰিয়া।
প্ৰশ্ন ৪: লোৱা জোৰা দিয়া সময়ত (welding) অক্সিজেন আৰু ইথাইন দহন কৰা হয়। ইথাইনৰ লগত বায়ু কিয় ব্যৱহাৰ কৰা নহয়?
উত্তৰ: ইথাইন অক্সিজেনৰ লগত দহন কৰিলে অতি উচ্চ উষ্ণতা (3000°C) উৎপন্ন হয়। কিন্তু বায়ুৰ লগত দহন কৰিলে কম উষ্ণতা উৎপন্ন হয় কাৰণ বায়ুত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কম (21%)। সেয়ে লোৱা জোৰা দিবলৈ অক্সিজেন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
Page 74 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 74
প্ৰশ্ন ১: পৰীক্ষাৰ সহায়ত এলক'হল আৰু কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ মাজৰ প্ৰভেদ কেনেকৈ দেখুৱাবা?
উত্তৰ: নীলা লিটমাছ কাগজ ব্যৱহাৰ কৰি। কাৰ্বক্সিলিক এচিডে নীলা লিটমাছক ৰঙা কৰে, কিন্তু এলক'হলে নকৰে। অথবা ছডিয়াম বাইকাৰ্বনেট দ্ৰৱত দিলে কাৰ্বক্সিলিক এচিডে CO₂ গেছ উৎপন্ন কৰে (ফেন ওলায়)।
প্ৰশ্ন ২: জাৰক দ্ৰব্য কি?
উত্তৰ: যি পদাৰ্থই অন্য পদাৰ্থক জাৰিত কৰে (অক্সিজেন যোগ কৰে বা হাইড্ৰ'জেন অপসাৰণ কৰে) তাক জাৰক দ্ৰব্য বোলে। উদাহৰণ: ক্ষাৰকীয় KMnO₄, আম্লিক K₂Cr₂O₇।
Page 76 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 76
প্ৰশ্ন ১: অপমাৰ্জক ব্যৱহাৰ কৰি পানী কঠিন হয় নে নহয় কব পাৰিবানে?
উত্তৰ: হয়। কঠিন পানীত অপমাৰ্জকে ফেন উৎপন্ন কৰে কাৰণ অপমাৰ্জকৰ ছালফ'নেট গোটে কেলছিয়াম আৰু মেগনেছিয়াম আয়নৰ লগত অদ্ৰৱণীয় লৱণ গঠন নকৰে।
প্ৰশ্ন ২: কাপোৰ ধুবলৈ মানুহে বিভিন্ন পদ্ধতি অৱলম্বন কৰে। সাধাৰণতে চাবোন হাতত ঘঁহিলে কাপোৰখন শিল এচলাত থকুৱে বা ভৰিৰে গচকি ধুই নাইবা কাপোৰ ধোৱা যন্ত্ৰত (washing machine) ভৰাই জোকাৰি দিয়ে। কাপোৰৰ পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ কিয় জোকাৰিব লাগে?
উত্তৰ: কাপোৰত থকা মলিবোৰ (dirt) তেলীয়া পদাৰ্থ। চাবোনৰ মিছেলে মলিবোৰক আগুৰি ধৰি পানীত দ্ৰৱীভূত কৰাত সহায় কৰে। কিন্তু মলিবোৰ আঁতৰ কৰিবলৈ যান্ত্ৰিক শক্তি (ঘঁহা, গচকা, জোকাৰি দিয়া) প্ৰয়োজন, যাতে মলিবোৰ কাপোৰৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ পানীত মিহলি হয়।
2.2 অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Page 78)
পৃষ্ঠা নং: 78
প্ৰশ্ন ১: ইথেন (C₂H₆) অণু এটাত— (a) 6 টা সহযোগী বান্ধনি আছে (b) 7 টা সহযোগী বান্ধনি আছে (c) 8 টা সহযোগী বান্ধনি আছে (d) 9 টা সহযোগী বান্ধনি আছে
উত্তৰ: (b) 7 টা সহযোগী বান্ধনি আছে। (C-C: 1, C-H: 6, মুঠ = 7)
প্ৰশ্ন ২: চাৰিটা কাৰ্বনৰ যৌগ বিউটাননত থকা কাৰ্যকৰী মূলক হ'ল— (a) কাৰ্বক্সিলিক এচিড (b) এলডিহাইড (c) কিটন (d) এলক'হল
উত্তৰ: (c) কিটন (বিউটানন হ'ল CH₃COCH₂CH₃, ইয়াত —CO— মূলক আছে)।
প্ৰশ্ন ৩: বান্ধনিৰ সময়ত বায়ুৰ তলফালে (বাহিৰত) ক'লা পোৱা কিয়?
উত্তৰ: অসম্পূৰ্ণ দহনৰ ফলত কাৰ্বন কণিকা (কজলা) উৎপন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ৪: CH₃Cl ৰ উদাহৰণ লৈ সহযোগী বান্ধনিৰ স্বভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: CH₃Cl ত কাৰ্বন আৰু ক্ল'ৰিনৰ মাজত আৰু কাৰ্বন আৰু হাইড্ৰ'জেনৰ মাজত ইলেক্ট্ৰনৰ ভাগ-বতৰাৰ দ্বাৰা সহযোগী বান্ধনি গঠিত হয়। ইয়াত ক্ল'ৰিনে কাৰ্বনৰ পৰা এটা ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি সুস্থিৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: তলত দিয়াবিলাকৰ ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন লিখা— (a) ইথানয়িক এচিড (b) H₂S (c) প্ৰ'পান'ন (d) F₂
উত্তৰ: (ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠনৰ বাবে পাঠ্যপুথিৰ চিত্ৰ চোৱা)
প্ৰশ্ন ৬: সমগণীয় শ্ৰেণী কাক বোলে? উদাহৰণ দি বুজাই লিখা।
উত্তৰ: একে কাৰ্যকৰী মূলকযুক্ত যৌগবোৰৰ শ্ৰেণীক সমগণীয় শ্ৰেণী বোলে। ইয়াৰ দুটা ক্ৰমিক সদস্যৰ মাজত —CH₂— ৰ পাৰ্থক্য থাকে। উদাহৰণ: মিথেন (CH₄), ইথেন (C₂H₆), প্ৰ'পেন (C₃H₈) — এইবোৰ এলকেন সমগণীয় শ্ৰেণীৰ সদস্য।
প্ৰশ্ন ৭: ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইথানল আৰু ইথানয়িক এচিডৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
ভৌতিক: ইথানল জুলীয়া, ইথানয়িক এচিড 17°C ত হিমশীতল।
ৰাসায়নিক: ইথানলে নীলা লিটমাছৰ ৰং সলনি নকৰে, ইথানয়িক এচিডে ৰঙা কৰে। ইথানলে ছডিয়াম কাৰ্বনেটৰ লগত বিক্ৰিয়া নকৰে, ইথানয়িক এচিডে CO₂ উৎপন্ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: পানীত চাবোন দিলে কিয় ফেন হয়? বেলেগ দ্ৰাবক যেন ইথানলত কিয় ফেন নহয়?
উত্তৰ: চাবোন এটা ছাৰ্ফেক্টেণ্ট, ই পানীৰ পৃষ্ঠটান কমাই ফেন উৎপন্ন কৰে। কিন্তু ইথানলৰ পৃষ্ঠটান পানীতকৈ কম, সেয়ে ইয়াত চাবোনৰ ফেন সৃষ্টি নহয়।
প্ৰশ্ন ৯: প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰত কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ যৌগ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। কিয়?
উত্তৰ: কাৰ্বন যৌগবোৰ দহন কৰিলে উচ্চ পৰিমাণৰ তাপ আৰু পোহৰ উৎপন্ন হয়। সেয়ে ইহঁতক ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১০: কঠিন পানীত চাবোন ব্যৱহাৰ কৰিলে গেঁঠ (scum) কেনেকৈ সৃষ্টি হয় বুজাই লিখা।
উত্তৰ: কঠিন পানীত Ca²⁺ আৰু Mg²⁺ আয়ন থাকে। এই আয়নবোৰে চাবোনৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি অদ্ৰৱণীয় কেলছিয়াম আৰু মেগনেছিয়াম লৱণ (গেঁঠ) উৎপন্ন কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: নীলা আৰু ৰঙা লিটমাছ কাগজেৰে চাবোন পৰীক্ষা কৰিলে কি দেখিবা?
উত্তৰ: চাবোন ক্ষাৰকীয়। সেয়ে ৰঙা লিটমাছক নীলা কৰে, কিন্তু নীলা লিটমাছত কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়।
প্ৰশ্ন ১২: হাইড্ৰ'জিনেচন মানে কি? ইয়াৰ উদ্যোগিক প্ৰয়োগ লিখা।
উত্তৰ: অসংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনৰ লগত নিকেল অনুঘটকৰ উপস্থিতিত হাইড্ৰ'জেন যোগ কৰি সংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক হাইড্ৰ'জিনেচন বোলে। উদ্যোগত উদ্ভিদ তেলৰ পৰা বনস্পতি ঘিঁউ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: তলৰ কোনবিলাকক হাইড্ৰ'কাৰ্বন যৌগ বুলি ক'ব পাৰি? C₂H₆, C₃H₈, C₃H₆, C₂H₂, আৰু CH₄
উত্তৰ: ওপৰৰ সকলোবোৰেই হাইড্ৰ'কাৰ্বন।
প্ৰশ্ন ১৪: মাখন (butter) আৰু খোৱাতেলৰ (cooking oil) মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাব পৰা এটা পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: ব্ৰ'মিন পানী পৰীক্ষা: দুটা পৰীক্ষানলীত অলপকৈ মাখন আৰু খোৱাতেল লোৱা। দুয়োটা নলীত কেইটোপালমান ব্ৰ'মিন পানী (ব্ৰ'মিনৰ জলীয় দ্ৰৱ) যোগ কৰা।
পৰ্যবেক্ষণ: যিটো নলীত ব্ৰ'মিন পানীৰ ৰং (হালধীয়া-মটিয়া) নাইকিয়া হয়, সেয়া খোৱাতেল। কাৰণ খোৱাতেল অসংপৃক্ত (unsaturated) — ইয়াত দ্বি-বান্ধনি থাকে, সেয়ে ব্ৰ'মিন যোগ কৰি দিলে ব্ৰ'মিনৰ সৈতে যোগাত্মক বিক্ৰিয়া ঘটে আৰু ৰং নাইকিয়া হয়।
যিটো নলীত ব্ৰ'মিন পানীৰ ৰং একেই থাকে, সেয়া মাখন। কাৰণ মাখন সংপৃক্ত (saturated) — ইয়াত দ্বি-বান্ধনি নাই, সেয়ে ব্ৰ'মিনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া নঘটে আৰু ৰং একেই থাকে।
প্ৰশ্ন ১৫: চাবোনৰ মল আঁতৰোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া (cleaning action) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: চাবোনৰ অণু এটাৰ দুটা অংশ থাকে:
১. জলাকৰ্ষী মূৰ (Hydrophilic): এই অংশ পানীৰ লগত আকৰ্ষিত হয়।
২. জলবিকৰ্ষী মূৰ (Hydrophobic): এই অংশ তেল বা মলিৰ লগত আকৰ্ষিত হয়।
কাপোৰ ধুওঁতে, চাবোনৰ জলবিকৰ্ষী মূৰে তেলীয়া মলিবোৰক ধৰি ৰাখে আৰু জলাকৰ্ষী মূৰে পানীৰ সৈতে বান্ধ খায়। এনেদৰে চাবোনৰ অণুবোৰে মলিবোৰক আগুৰি ধৰি এটা মিছেল (Micelle) গঠন কৰে। মিছেলবোৰ পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ থাকে আৰু জোকাৰি দিয়াৰ ফলত মলিবোৰ কাপোৰৰ পৰা আঁতৰি পানীত মিহলি হয়। এইদৰেই চাবোনে মল আঁতৰ কৰে।
3. HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ প্ৰশ্নোত্তৰ (অসম ব'ৰ্ড)
🎯 HSLC উচ্চ সম্ভাৱনীয় প্ৰশ্ন (অসম ব'ৰ্ডত সঘনাই অহা)
প্ৰশ্ন ১: সহযোগী বান্ধনি কি? ইয়াৰ দুটা ধৰ্ম লিখা।
উত্তৰ: দুটা পৰমাণুৰ মাজত ইলেক্ট্ৰনৰ ভাগ-বতৰাৰ ফলত গঠন হোৱা বান্ধনিক সহযোগী বান্ধনি বোলে। ধৰ্ম: (i) গলনাংক আৰু উতলাংক কম (ii) বিদ্যুৎৰ কুপৰিবাহী।
প্ৰশ্ন ২: কেটিনেচন আৰু চতুৰ্থযোজ্যতা কি? কাৰ্বনৰ যৌগৰ সংখ্যা কিয় ইমান বেছি?
উত্তৰ: কেটিনেচন হ'ল কাৰ্বনৰ নিজৰ মাজত বান্ধনি গঠন কৰাৰ ধৰ্ম। চতুৰ্থযোজ্যতা হ'ল কাৰ্বনৰ 4 টা বান্ধনি গঠন কৰাৰ ক্ষমতা। এই দুটা ধৰ্মৰ বাবে কাৰ্বনে অসংখ্য যৌগ গঠন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: সংপৃক্ত আৰু অসংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: সংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনত কেৱল এক বান্ধনি থাকে (এলকেন), অসংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনত দ্বি-বান্ধনি বা ত্ৰি-বান্ধনি থাকে (এলকিন, এলকাইন)। সংপৃক্তই নীলা শিখাত দহন হয়, অসংপৃক্তই ধোঁৱাময় হালধীয়া শিখাত দহন হয়।
প্ৰশ্ন ৪: ইথানলৰ দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰ: (i) ঔষধ প্ৰস্তুতত (টিংচাৰ আয়'ডিন, কফ চিৰাপ) (ii) জ্বালানী হিচাপে।
প্ৰশ্ন ৫: ইথানয়িক এচিডৰ দুটা ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সমীকৰণ লিখা।
উত্তৰ: (i) CH₃COOH + NaOH → CH₃COONa + H₂O (ii) 2CH₃COOH + Na₂CO₃ → 2CH₃COONa + H₂O + CO₂
প্ৰশ্ন ৬: চাবোন আৰু অপমাৰ্জকৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: চাবোন কঠিন পানীত গেঁঠ উৎপন্ন কৰে, অপমাৰ্জকে নকৰে। চাবোন জৈৱ-অৱক্ষয়ী, অপমাৰ্জক অজৈৱ-অৱক্ষয়ী (পানী প্ৰদূষণৰ কাৰণ)।
প্ৰশ্ন ৭: মিছেল কি? ইয়াৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: পানীত চাবোনৰ অণুবোৰ এনে এক দিশত সজ্জিত হয় যাতে হাইড্ৰ'কাৰ্বন অংশ (জলবিকৰ্ষী) ভিতৰত আৰু আয়নিক অংশ (জলাকৰ্ষী) বাহিৰত থাকে। এই গোটক মিছেল বোলে। মিছেলে তেলীয়া মলিবোৰক আগুৰি ধৰি পানীত দ্ৰৱীভূত কৰাত সহায় কৰে।
4. বস্তুনিষ্ঠ প্ৰশ্ন (MCQs)
১। কাৰ্বনৰ পৰমাণু ক্রমাংক কিমান?
(A) 4 (B) 6 (C) 8 (D) 12
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) 6
২। কাৰ্বনৰ যোজ্যতা কিমান?
(A) 2 (B) 3 (C) 4 (D) 6
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) 4
৩। তলৰ কোনটো সংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বন?
(A) C₂H₄ (B) C₂H₂ (C) C₂H₆ (D) C₃H₆
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) C₂H₆ (ইথেন)
৪। ইথানলৰ কাৰ্যকৰী মূলক কি?
(A) —CHO (B) —COOH (C) —OH (D) —CO—
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) —OH
৫। ভিনেগাৰত থকা এচিড কি?
(A) চিট্ৰিক এচিড (B) এচিটিক এচিড (C) হাইড্ৰ'ক্ল'ৰিক এচিড (D) ছালফিউৰিক এচিড
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) এচিটিক এচিড
৬। চাবোনৰ ৰাসায়নিক নাম কি?
(A) ছডিয়াম ক্ল'ৰাইড (B) ছডিয়াম হাইড্ৰ'ক্সাইড (C) ছডিয়াম কাৰ্বক্সিলেট (D) ছডিয়াম কাৰ্বনেট
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) ছডিয়াম কাৰ্বক্সিলেট
৭। কঠিন পানীত চাবোনে কি উৎপন্ন কৰে?
(A) ফেন (B) গেঁঠ (C) গেছ (D) তেল
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) গেঁঠ (Scum)
৮। হাইড্ৰ'জিনেচন বিক্ৰিয়াত কি অনুঘটক ব্যৱহাৰ হয়?
(A) প্লেটিনাম (B) নিকেল (C) পেলেডিয়াম (D) লো
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) নিকেল
৯। মিথেনৰ সংকেত কি?
(A) CH₃ (B) CH₄ (C) C₂H₆ (D) C₂H₄
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) CH₄
১০। তলৰ কোনটো কিটন?
(A) CH₃CHO (B) CH₃COOH (C) CH₃COCH₃ (D) CH₃OH
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) CH₃COCH₃ (প্ৰ'পেনন)
5. HOTS (উচ্চ চিন্তন দক্ষতাৰ প্ৰশ্ন)
🧠 আপোনাৰ মগজুক প্ৰত্যাহ্বান জনাওক! (HSLC ৰ বাবে সমালোচনাত্মক চিন্তা)
প্ৰশ্ন ১: কাৰ্বনে C⁴⁺ কেটায়ন বা C⁴⁻ এনায়ন কিয় গঠন নকৰে?
উত্তৰ: C⁴⁺ গঠন কৰিবলৈ 4 টা ইলেক্ট্ৰন আঁতৰাব লাগে, যাৰ বাবে অতি উচ্চ শক্তিৰ প্ৰয়োজন। C⁴⁻ গঠন কৰিবলৈ 4 টা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰিব লাগে, কিন্তু নিউক্লিয়াছৰ সীমিত প্ৰ'টন সংখ্যাৰ বাবে ই সম্ভৱ নহয়। সেয়ে কাৰ্বনে ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি সহযোগী বান্ধনি গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ২: এটা ধাতু M এ লঘু HCl ৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি H₂ উৎপন্ন কৰে, কিন্তু CuSO₄ দ্ৰৱৰ পৰা Cu অপসাৰিত নকৰে। M কি হ'ব পাৰে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: M এ এচিডৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি H₂ উৎপন্ন কৰে মানে M হাইড্ৰ'জেনতকৈ বেছি সক্ৰিয়। কিন্তু CuSO₄ ৰ পৰা Cu অপসাৰিত নকৰে মানে M কপাৰতকৈ কম সক্ৰিয়। সেয়ে M হ'ব পাৰে সীহ (Pb)।
প্ৰশ্ন ৩: ইথানল আৰু ইথানয়িক এচিডৰ মাজত ৰাসায়নিক পাৰ্থক্য কেনেকৈ পৰীক্ষা কৰিবা?
উত্তৰ: ছডিয়াম বাইকাৰ্বনেট (NaHCO₃) দ্ৰৱত দুয়োটা যোগ কৰিব পাৰি। যিটোত বুৰবুৰণি (CO₂) উঠে, সেয়া ইথানয়িক এচিড। যিটোত কোনো বিক্ৰিয়া নহয়, সেয়া ইথানল।
প্ৰশ্ন ৪: কঠিন পানীত চাবোনে গেঁঠ উৎপন্ন কৰে কিয়? ৰাসায়নিক সমীকৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কঠিন পানীত Ca²⁺ আৰু Mg²⁺ আয়ন থাকে। এইবোৰে চাবোনৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি অদ্ৰৱণীয় লৱণ উৎপন্ন কৰে।
Ca²⁺ + 2RCOO⁻ → Ca(RCOO)₂ ↓ (গেঁঠ)
প্ৰশ্ন ৫: সমগণীয় শ্ৰেণীত গলনাংক আৰু উতলাংক কিয় বৃদ্ধি হয়?
উত্তৰ: সমগণীয় শ্ৰেণীত আগৰিক ভৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে অণুবোৰৰ মাজত ভানডাৰ ৱালছ বল বৃদ্ধি হয়। এই বল ভাঙিবলৈ অধিক শক্তিৰ প্ৰয়োজন, সেয়ে গলনাংক আৰু উতলাংক বৃদ্ধি হয়।
6. পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Activity Q&A)
Activity 4.1 — কাৰ্বন যৌগৰ তালিকা (Page 58)
পৃষ্ঠা নং: 58
প্ৰশ্ন: তালিকাখনৰ শেষৰ স্তম্ভত থকা বস্তুবোৰলৈ মন কৰা আৰু শিক্ষকে বুজাই কোৱা যে দৰাচলতে এই যৌগবোৰ কাৰ্বনৰ দ্বাৰা গঠিত। এইবোৰ পৰীক্ষা কৰি চাবলৈ কিবা উপায় অথবা কৌশল মনত আছেনে?
উত্তৰ: হয়, দহন পৰীক্ষা। কাৰ্বনযুক্ত যৌগ দহন কৰিলে CO₂ আৰু H₂O উৎপন্ন হয়।
Activity 4.2 — সমগণীয় শ্ৰেণীৰ তুলনা (Page 67)
পৃষ্ঠা নং: 67
প্ৰশ্ন: তলত দিয়া যোৰবোৰৰ সংকেত আৰু আগৰিক ভৰৰ পাৰ্থক্য লিখা— (a) CH₃OH আৰু C₂H₅OH (b) C₂H₅OH আৰু C₃H₇OH
উত্তৰ: (a) CH₃OH (32) আৰু C₂H₅OH (46), পাৰ্থক্য = 14 (—CH₂—) (b) C₂H₅OH (46) আৰু C₃H₇OH (60), পাৰ্থক্য = 14 (—CH₂—)।
Activity 4.3 — দহন পৰীক্ষা (Page 68)
পৃষ্ঠা নং: 68
প্ৰশ্ন: নেফথেলিন, কপূৰ, এলক'হল আদি যৌগবোৰ চেপেটা চামুচত লৈ বুনচেন শিখাত দহন কৰা। বুনচেন শিখালৈ লক্ষ্য কৰা আৰু ধোঁৱাখিনিলৈ মন কৰা। শিখাৰ ওপৰত ধাতুৰ পাত এচলা ধৰা। কি দেখিবা?
উত্তৰ: এই যৌগবোৰে ধোঁৱাময় হালধীয়া শিখাৰে দহন হয়। ধাতুৰ পাতত ক'লা কাৰ্বন (কজলা) জমা হয়।
Activity 4.4 — জাৰণ পৰীক্ষা (Page 70)
পৃষ্ঠা নং: 70
প্ৰশ্ন: এটা পৰীক্ষানলীত প্ৰায় 3 mL এলক'হল লোৱা আৰু পানীত (Water bath) গৰম কৰা। ইয়াত 5% ক্ষাৰকীয় পটাছিয়াম পাৰমেণ্গানেট দ্ৰৱ কেইটোপালমান দিয়া। ৰঙৰ পৰিৱৰ্তন লক্ষ্য কৰা।
উত্তৰ: ক্ষাৰকীয় KMnO₄ ৰ বেগুনী ৰং নাইকিয়া হয়। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে এলক'হলে জাৰিত হৈ কাৰ্বক্সিলিক এচিডলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
Activity 4.5 — ইথানল আৰু ছডিয়ামৰ বিক্ৰিয়া (Page 72)
পৃষ্ঠা নং: 72
প্ৰশ্ন: ধান এটাৰ সমান আকৃতিৰ ছডিয়াম ধাতু এটুকুৰা ইথানলত পেলাই দিয়া। কি দেখিবা? উত্তৰ হোৱা গেছটো কি দৰে পৰীক্ষা কৰিবা?
উত্তৰ: বুৰবুৰণি উঠে আৰু ছডিয়াম ধাতু দ্ৰৱীভূত হয়। উৎপন্ন হোৱা গেছটো হাইড্ৰ'জেন (H₂)। গেছটোত এডাল জলন্ত মম লৈ গ'লে "পপ" শব্দ হ'ব।
Activity 4.6 — ইথানয়িক এচিড আৰু ক্ষাৰকৰ বিক্ৰিয়া (Page 74)
পৃষ্ঠা নং: 74
প্ৰশ্ন: এটা পৰীক্ষানলীত 1 mL ইথানল (Absolute alcohol) আৰু 1 mL গ্লেচিয়েল এচিটিক এচিড লৈ তাত কেইটোপালমান গাঢ় H₂SO₄ দিয়া। তাৰ পিছত এটা পানী গাহত (water bath) 20-50 mL পানী লৈ তাত পৰীক্ষানলীৰ মিশ্ৰণটো ঢালি দিয়া আৰু গোন্ধ লোৱা।
উত্তৰ: এষ্টাৰৰ সুগন্ধি গোন্ধ পোৱা যায়। এই বিক্ৰিয়াক ইষ্টাৰীবৰণ বোলে।
Activity 4.7 — ছাবোনৰ পৰীক্ষা (Page 74-75)
পৃষ্ঠা নং: 74-75
প্ৰশ্ন: দুটা পৰীক্ষানলীত প্ৰত্যেকতে 10 mL পানী ভৰোৱা। এটাত 10 mL পাতিত পানী (বা বৰষুণৰ পানী) আৰু আনটোত 10 mL কঠিন পানী (টিউবৱেল পানী) ভৰোৱা। দুয়োটা নলীত চাবোনৰ পানী কেইটোপালমান দিয়া। দুয়োটা পৰীক্ষানলী একে সময়ৰ বাবে জোকাৰি জোকাৰি চোৱা। কি দেখিবা?
উত্তৰ: পাতিত পানীত বেছি ফেন হয়, কঠিন পানীত কম ফেন হয় আৰু গেঁঠ (scum) উৎপন্ন হয়।
7. বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে সম্পৰ্ক
🌍 ৰসায়ন বিজ্ঞানক জীৱনৰ সৈতে সংযোগ কৰা:
- খাদ্য: কাৰ্বহাইড্ৰেট, প্ৰ'টিন, চৰ্বি — সকলো কাৰ্বন যৌগ।
- ইন্ধন: LPG, CNG, পেট্ৰ'ল, ডিজেল — সকলো হাইড্ৰ'কাৰ্বন।
- ঔষধ: টিংচাৰ আয়'ডিন, কফ চিৰাপ — ইথানলৰ ব্যৱহাৰ।
- চাবোন: তেল বা চৰ্বিৰ পৰা ছডিয়াম হাইড্ৰ'ক্সাইডৰ সহায়ত প্ৰস্তুত।
- বনস্পতি ঘিঁউ: উদ্ভিদ তেলৰ হাইড্ৰ'জিনেচনৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত।
- ভিনেগাৰ: 5-8% এচিটিক এচিডৰ দ্ৰৱ।
- প্লাষ্টিক: কাৰ্বনৰ দীঘল শৃংখলযুক্ত যৌগ।
- হীৰা আৰু গ্ৰেফাইট: কাৰ্বনৰ বহুৰূপী (Allotropes)।
- ফুলেৰিন (C-60): কাৰ্বনৰ এটা নতুন ৰূপ, ফুটবলৰ দৰে গঠন।
Comments
Post a Comment