Class 10 Science: Chapter 14 - শক্তিৰ উৎসসমূহ
ASSEB, NCERT আৰু CBSE ৰ বাবে সম্পূৰ্ণ অধ্যয়ন সামগ্ৰী | HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ
📌 অধ্যায়ৰ পৰিচয়: নৱম শ্ৰেণীত আমি শিকিছিলোঁ যে যিকোনো এটা ভৌতিক বা ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াত শক্তি সংৰক্ষিত হয়। তথাপিও আমি শক্তি সংকটৰ বিষয়ে ইমান প্ৰশ্ন কিয়? যদি শক্তি সুক্ষ্মও কৰিব নোৱাৰি বা বিনাশও কৰিব নোৱাৰি তেন্তে আমাৰ চিন্তা কৰিবলগীয়া একো নাই। শক্তিৰ উৎসৰ বিষয়ে চিন্তা নকৰাকৈ আমি সীমাহীন কাৰ্য কৰিবলৈ সক্ষম হ'ব লাগে। এই অধ্যায়ত আমি শক্তিৰ ভাল উৎস, পৰম্পৰাগত আৰু অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস, জীৱাশ্মজাত ইন্ধন, সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি, জলশক্তি, নিউক্লীয় শক্তি আদিৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম।
পৃষ্ঠা নং: 241
1. Concept Notes (গোটেই অধ্যায়ৰ মূল কথা)
1.1 শক্তিৰ ভাল উৎস কি? (What is a Good Source of Energy?) — Page 241-242
পৃষ্ঠা নং: 241-242
শক্তিৰ ভাল উৎসৰ বৈশিষ্ট্য:
- যিটোৱে প্ৰতি একক আয়তন বা ভৰৰ বিনিময়ত সৰ্বোচ্চ পৰিমাণৰ কাৰ্য কৰে।
- যিটো সহজেই উপলব্ধ।
- যিটোৰ সঞ্চয় আৰু পৰিবহন সহজসাধ্য।
- যিটো মিতব্যয়ী; ই সম্ভৱতঃ ইন্ধনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্ম।
ভাল ইন্ধনৰ বৈশিষ্ট্য:
- ই দহনৰ দ্বাৰা অতি বেছি পৰিমাণৰ তাপ নিৰ্গত কৰিব লাগিব।
- ই সহজলভ্য হ'ব লাগিব।
- ই কম পৰিমাণৰ ধোঁৱা উৎপন্ন কৰিব লাগিব।
- দহনৰ পিছত ছাই আদিৰ দৰে অৱশিষ্ট থাকিব নালাগে।
1.2 পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস (Conventional Source of Energy) — Page 243-247
পৃষ্ঠা নং: 243-247
(i) জীৱাশ্মজাত ইন্ধন (Fossil Fuel)
জীৱাশ্মজাত ইন্ধন (Fossil Fuel): পূৰণি কালত কাঠখৰিয়ে আছিল তাপ শক্তিৰ আটাইতকৈ প্ৰচলিত উৎস। শক্তিৰ উৎস হিচাপে কয়লাৰ ব্যৱহাৰে শিল্প বিপ্লৱ সুসম্ভৱ কৰি তুলিছিল। যান্ত্ৰিকৰণৰ সম্প্ৰসাৰণে সমগ্ৰ বিশ্বত জীৱন ধাৰণৰ মান উন্নত কৰিছে। শক্তিৰ এই বৰ্ধিত চাহিদাৰ অধিকাংশ জীৱাশ্মজাত ইন্ধন অৰ্থাৎ কয়লা আৰু খনিজ তেলবে পূৰণ কৰিছে।
জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ অসুবিধা:
- এইবোৰ অনৱীকৰণযোগ্য (Non-renewable) শক্তিৰ উৎস; ইহঁতৰ ভাণ্ডাৰ সীমিত।
- দহনৰ ফলত নাইট্ৰ'জেন, ছালফাৰ আৰু কাৰ্বনৰ অম্লিক অক্সাইড উৎপন্ন হয় যিয়ে বায়ু প্ৰদূষণ, আম্লিক বৰষুণ আৰু সেউজ গৃহ প্ৰভাৱৰ সৃষ্টি কৰে।
(ii) তাপভিত্তিক শক্তি প্ৰকল্প (Thermal Power Plant)
তাপভিত্তিক শক্তি প্ৰকল্প: শক্তি কেন্দ্ৰসমূহত পানী উতলাই বাষ্প উৎপন্ন কৰিবলৈ প্ৰতিদিন বৃহৎ পৰিমাণৰ জীৱাশ্মজাত ইন্ধন দহন কৰা হয়। এই বাষ্পই টাৰবাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰে। একে দূৰত্বলৈ কয়লা বা পেট্ৰ'লিয়ামৰ পৰিবহনতকৈ বিদ্যুৎ পৰিবহন অধিক সুবিধাজনক। সেইবাবে অনেক তাপভিত্তিক শক্তি প্ৰকল্প কয়লা খনি বা তেলৰ কূপৰ ওচৰত স্থাপন কৰা হয়।
(iii) জলশক্তি প্ৰকল্প (Hydro Power Plant)
জলশক্তি প্ৰকল্প: শক্তিৰ আন এটা পৰম্পৰাগত উৎস হৈছে বোৱতী পানীৰ গতি শক্তি বা উচ্চতাত থকা পানীৰ স্থিতি শক্তি। জলশক্তি প্ৰকল্পত অধোগামী পানীৰ স্থিতি শক্তিক বৈদ্যুতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। যিহেতু স্থিতি শক্তিৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা জলপ্ৰপাতৰ সংখ্যা কেতিয়াও কম, গতিকে জলশক্তি প্ৰকল্পসমূহ নদীবান্ধৰ সৈতে জড়িত হৈ থাকে।
জলশক্তি প্ৰকল্পৰ সমস্যা:
- বান্ধসমূহ সীমিত সংখ্যক স্থানত, বিশেষকৈ পাহাৰীয়া অঞ্চলতহে নিৰ্মাণ কৰিব পাৰি।
- বৃহৎ পৰিসৰৰ জনবসতিৰ অঞ্চল পানীত বুৰ যোৱাৰ বাবে হেৰুৱাবলগীয়া হয়।
- নদীবান্ধৰ পানীত বুৰ গৈ বৃহৎ পৰিস্থিতি তন্ত্ৰ (Ecosystem) বিনষ্ট হয়।
- পানীত ডুবা গছ-গছনিবোৰ বায়ুহীন অৱস্থাত (Anaerobic Condition) পচে আৰু ইহঁতৰ পৰা যথেষ্ট পৰিমাণৰ মিথেন নিৰ্গত হয়। ই এৰিব নোৱাৰা সেউজ গৃহ গেছ (Green House Gas)।
(iv) পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসসমূহ ব্যৱহাৰৰ বাবে প্ৰযুক্তি বিদ্যাৰ বিকাশ
জীৱভৰ (Bio-Mass): আমি আগতেই উল্লেখ কৰিছোঁ যে ইন্ধন হিচাপে কাঠ সুদীৰ্ঘ কালব্যাপী ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। যদি আমি যথেষ্ট সংখ্যক গছ কাটো তেতিয়া ইন্ধনৰ যোগান কেতিয়াও বন্ধ নহয়। তোমালোক নিশ্চয় ইন্ধন হিচাবে গোবৰৰ পিঠাৰ ব্যৱহাৰৰ সৈতে পৰিচিত। ভাৰতবৰ্ষৰ বৃহৎ পশুধনৰ পৰিবেশত ইও ইন্ধনৰ এক নিয়মীয়া উৎস হ'ব পাৰে। যিহেতু এই ইন্ধনসমূহ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীজাত, গতিকে এইবোৰক জীৱভৰ বোলে।
জীৱ-গেছ (Bio-gas): একেদৰে গোবৰ, বিভিন্ন উদ্ভিদজাতীয় পদাৰ্থ যেনে শস্য চেপাৰ পিছত ৰৈ যোৱা অৱশিষ্ট, শাক পাচলিৰ পেলন আৰু পুৰণি জল (Sewage) অক্সিজেন নোহোৱাকৈ পচিলে জীৱ-গেছ (Bio-gas) উৎপন্ন হয়। যিহেতু পাৰিজক উপাদানটো মুখ্যতঃ গোবৰ, সেইবাবে ইয়াক 'গোবৰ গেছ' হিচাপেও জনা যায়।
জীৱ-গেছৰ গুণ:
- জীৱ-গেছ এবিধ উত্তম ইন্ধন, কাৰণ ইয়াত 75 শতাংশ পৰ্যন্ত মিথেন থাকে।
- ই ধোঁৱা নিৰ্গত নকৰাকৈ জ্বলে আৰু ইয়াৰ দহনত তাপ আৰু অগ্নি দুয়োটা বেয়া কয়লা দহনত উৎপন্ন হোৱা ছাই জাতীয় একো অৱশিষ্ট নাথাকে।
- ইয়াৰ তাপোৎপাদন ক্ষমতা (Heating Capacity) বেছি।
- জৈৱ-গেছ উৎপন্ন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোত প্ৰাপ্ত গোৱৰ আৰু পুৰণি জল পৰ্যায়ী ব্যয়হৰণ হ'ল শক্তি সাৰৰ যোগান ধৰে; তদুপৰি ই হ'ল অৰ্জনী নিষ্কাশনৰ এনেধৰণৰ নিবিড় আৰু কাৰ্যক্ষম ব্যৱস্থা।
1.3 বায়ু শক্তি (Wind Energy) — Page 247-248
পৃষ্ঠা নং: 247-248
বায়ু শক্তি (Wind Energy): সূৰ্যৰ বিৰণৰ অসম উৎপাদনে কেনেকৈ ভূ-খণ্ড আৰু জলভাগৰ বায়ুক গতি প্ৰদান কৰে আৰু বতাহৰ জন্ম দিয়ে তাৰ বিষয়ে আমি নৱম শ্ৰেণীত পঢ়িছোঁ। বতাহৰ গতি শক্তি কাৰ্য সম্পাদনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। পূৰ্বতে বায়ুকল (Windmill) ৰ যোগে এই শক্তি আহৰণ কৰি যান্ত্ৰিক কাৰ্য সম্পাদন কৰা হৈছিল।
বায়ু শক্তিৰ সীমাবদ্ধতা:
- বায়ু শক্তি পামসমূহ কেৱল তেনেবোৰ স্থানতহে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰি য'ত বছৰৰ সৰহভাগ সময় বতাহ বলে।
- বতাহৰ দ্ৰুতি হ'ব লাগিব প্ৰতি ঘণ্টাত 15 Km তকৈ বেছি।
- শক্তি সঞ্চয়ৰ বাবে সঞ্চায়ক কোষ (Storage Cell) থকাটো প্ৰয়োজন।
- বায়ু শক্তি পাম স্থাপনৰ বাবে বৃহৎ অঞ্চলৰ প্ৰয়োজন। 1 MW জেনেৰেটৰৰ বাবে পামখনক প্ৰায় 2 হেক্টৰ মাটিৰ প্ৰয়োজন।
- পাম এখন প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা প্ৰাৰম্ভিক খৰচ অতি বেছি।
1.4 বিকল্প বা অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস (Alternative or Non-Conventional Source of Energy) — Page 248-253
পৃষ্ঠা নং: 248-253
(i) সৌৰ শক্তি (Solar Energy)
সৌৰ শক্তি (Solar Energy): সূৰ্যই প্ৰায় 500 নিযুত বছৰ ধৰি বৰ্তমানৰ হাৰত বিপুল পৰিমাণৰ শক্তি বিকিৰণ কৰি আছে আৰু একে হাৰত আৰু প্ৰায় 500 নিযুত বছৰ পৰ্যন্ত এই বিকিৰণ প্ৰক্ৰিয়া অব্যাহত ৰাখিব। শক্তিৰ এটা সৰু অংশই পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ বাহিঃস্তৰত আপতিত হয়।
সৌৰ স্থিৰাংক (Solar Constant): সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱীৰ গড় দূৰত্বত সৌৰ শক্তিৰ লম্বভাৱে থকা পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ বাহিঃভাগৰ প্ৰান্তত প্ৰতি একক ক্ষেত্ৰফলত আপতিত সৌৰ শক্তিক সৌৰ স্থিৰাংক বোলা হয়। পৰিমাপ অনুসৰি ই প্ৰায় প্ৰতি ছেকেণ্ডত বৰ্গমিটাৰত 1.4 kJ বা 1.4 kW/m²।
সৌৰ কোষ (Solar Cell): এইবোৰ সঁজুলিসমূহ দিনটোৰ এটা নিৰ্দিষ্ট সময়তেই উপযোগী। সৌৰ শক্তি ব্যৱহাৰৰ এই সীমাবদ্ধতা, সৌৰ শক্তি বিদ্যুৎলৈ ৰূপান্তৰ কৰা সৌৰ কোষ ব্যৱহাৰৰে দূৰ কৰিব পাৰি। এনে এটা প্ৰকাৰ সৌৰ কোষে প্ৰায় 0.5-1 ভল্ট বিভৱ আৰু 0.7 ৱাট বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰে। বহুসংখ্যক সৌৰ কোষ একত্ৰিত কৰি নিৰ্মাণ কৰা এনে ব্যৱস্থাক সৌৰ কোষ ফলক (Solar Cell Panel) বোলে।
সৌৰ কোষৰ সুবিধা:
- ইহঁতৰ কোনো গতিশীল উপাংশ নাথাকে, তত্ত্বাৱধানৰ খৰচ নিচেই কম।
- কোনো অভিসাৰী আহিলা (Focussing Device) অবিহনেই স্বতন্ত্ৰভাৱে কাৰ্য সমাধা কৰে।
- দুৰ্গম অঞ্চলত বা য'ত বিদ্যুৎ পৰিবাহী তাঁৰ নাই তাত সৌৰ কোষৰ ব্যৱস্থা কৰিব পাৰি।
(ii) সমুদ্ৰৰ পৰা প্ৰাপ্ত শক্তি (Energy from the Sea)
জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তি (Tidal Energy): ঘূৰ্ণায়মান পৃথিৱীৰ ওপৰত মুখ্যতঃ চন্দ্ৰ মহাকৰ্ষণিক টানৰ বাবে সাগৰৰ জলস্তৰ উঠা-নমা কৰে। এই পৰিঘটনাক জোৱাৰ (High Tide) আৰু ভাটা (Low Tide) বোলে আৰু সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পাৰ্থক্যই আমাক জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তি দিয়ে। সমুদ্ৰলৈ যোৱা এটা সংকীৰ্ণ পথত বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তি আহৰণ কৰা হয়।
তৰংগ শক্তি (Wave Energy): একেদৰে, সমুদ্ৰ উপকূলত প্ৰচণ্ড প্ৰচণ্ড তৰংগই গতি শক্তি আহৰণ কৰি ওপৰত উল্লিখিত উপায়েৰে বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰিব পাৰি। সমুদ্ৰত বতাহে প্ৰবল বতাহে এই তৰংগসমূহৰ জন্ম দিয়ে।
মহাসামুদ্ৰিক তাপীয় শক্তি (Ocean Thermal Energy): সাগৰ বা মহাসাগৰৰ পৃষ্ঠৰ পানীভাগ সূৰ্যৰ তাপত গৰম হয় কিন্তু গভীৰ অঞ্চলসমূহৰ পানী তুলনামূলকভাৱে শীতল অৱস্থাত থাকে। সমুদ্ৰ তাপীয় শক্তি ৰূপান্তৰ প্ৰকল্প (Ocean-Thermal-Energy Conversion Plant) ত উষ্ণতাৰ এই পাৰ্থক্যৰ আধাৰত শক্তি উৎপাদন কৰা হয়।
(iii) ভূ-তাপীয় শক্তি (Geothermal Energy)
ভূ-তাপীয় শক্তি (Geothermal Energy): ভূতাত্ত্বিক পৰিৱৰ্তনৰ ফলত ভূ-গৰ্ভৰ গভীৰতাত থকা গলিত শিলাবোৰ ওপৰলৈ উঠি আহে আৰু কিছুমান অঞ্চলত 'উষ্ণ অঞ্চল' (Hot Spot) নামৰ অঞ্চলত জমা হৈ থাকে। যেতিয়া ভূ-গৰ্ভৰ পানী 'উষ্ণ অঞ্চল'ৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে সেই পানী বাষ্পীভূত হয়।
(iv) নিউক্লীয় শক্তি (Nuclear Energy)
নিউক্লীয় শক্তি (Nuclear Energy): নিউক্লীয় বিয়োজন (Nuclear Fission) নামৰ এটা প্ৰক্ৰিয়াত গধুৰ পৰমাণুৰ (যেনে ইউৰেনিয়াম, প্লুট'নিয়াম বা থ'ৰিয়াম) নিউক্লিয়াচক কম শক্তিৰ নিউট্ৰনৰে খুন্দা মাৰিলে সিহঁত তুলনামূলকভাৱে পাতল নিউক্লিয়াচলৈ ভাঙি যাব পাৰে। যদি মূল নিউক্লিয়াচটোৰ ভৰ বিয়োজনত উৎপন্ন হোৱা নিউক্লিয়াচ দুটাৰ স্বকীয় ভৰৰ যোগফলতকৈ সামান্য বেছি হয় এই প্ৰক্ৰিয়াটোত বৃহৎ পৰিমাণৰ শক্তি নিৰ্গত হয়।
আইনষ্টাইনৰ সমীকৰণ:
E = mc²
এই সমীকৰণটো 1905 চনত প্ৰথমে এলবাৰ্ট আইনষ্টাইনে নিশ্চিত কৰিছিল। ইয়াত c হৈছে শূন্যত পোহৰৰ দ্ৰুতি।
নিউক্লীয় সংযোজন (Nuclear Fusion): বৰ্তমানৰ সকলো বাণিজ্যিক নিউক্লীয় শক্তি নিউক্লীয় বিয়োজনৰ ওপৰত আধাৰিত। কিন্তু নিবাপদ পদ্ধতিৰে নিউক্লীয় শক্তি উৎপাদনৰ আন এটা সন্তাৱনীয়তা আছে, ইয়াক নিউক্লীয় সংযোজন বোলা হয়। সংযোজনত দুটা পাতল নিউক্লীয় লগ লাগি এটা তুলনামূলকভাৱে গধুৰ নিউক্লিয়াচ গঠন হয়।
1.5 পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ (Environmental Consequences) — Page 253
পৃষ্ঠা নং: 253
পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: যিকোনো উৎসৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰোঁতে পৰিৱেশৰ ওপৰত কিবা নহয় কিবা প্ৰকাৰে বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰেই। যিকোনো পৰিস্থিতিত আমি বাছি লোৱা উৎসটো কেইবাটাও কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; এইবোৰ হ'ল উৎসৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ সূচলতা, তাৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ আৰ্থিক লাভালাভ, উপলব্ধ প্ৰযুক্তি বিদ্যাৰ দক্ষতা আৰু উৎসৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত পৰিৱেশৰ সম্ভাব্য হানি-বিঘিনি।
1.6 শক্তিৰ উৎস এটা কিমান দিনলৈ টিকি থাকিব? (How Long Will an Energy Source Last Us?) — Page 254
পৃষ্ঠা নং: 254
ক্ষয়িষ্ণু উৎস (Exhaustible Sources): যিবোৰ উৎস এটা সময়ত নিঃশেষ হৈ যাব তেনেবোৰ উৎসক ক্ষয়িষ্ণু উৎস বা অনৱীকৰণযোগ্য উৎস বুলি কোৱা হয়।
নবীকৰণযোগ্য উৎস (Renewable Sources): আনহাতে যদি আমি খৰিৰ বাবে গছ কটা বন্ধ কৰি জৈৱ উপাদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হওঁ তেতিয়া আমি এটা বিশেষ হাৰত অবিৰতভাৱে শক্তিৰ যোগান পাই থাকিম। শক্তিৰ যিবোৰ উৎসৰ পুনৰ্থাৱন সম্ভৱ সেইবোৰ উৎসক শক্তিৰ নবীকৰণযোগ্য উৎস বুলি কোৱা হয়।
2. পাঠ্যপুথিৰ ভিতৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (In-Text Questions)
Page 243 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 243
প্ৰশ্ন ১: শক্তিৰ ভাল উৎস কি?
উত্তৰ: শক্তিৰ ভাল উৎস হৈছে—
- (a) এই উৎসক সহজে পাব লাগে।
- (b) ই পৰিৱেশ হিতৈষী হ'ব লাগে।
- (c) এইবোৰ মিতব্যয়ী হ'ব লাগে।
- (d) ইয়াক সহজতে সঞ্চয় আৰু পৰিবহণ কৰিব পৰা হ'ব লাগে।
- (e) একক আয়তনৰ ভৰত ই যথেষ্ট পৰিমাণে কাৰ্যক্ষম হ'ব লাগে।
প্ৰশ্ন ২: ভাল ইন্ধন কি?
উত্তৰ: ভাল ইন্ধনৰ চৰ্তসমূহ হ'ল—
- (a) ই দহনৰ দ্বাৰা অতি বেছি পৰিমাণৰ তাপ নিৰ্গত কৰিব লাগিব।
- (b) ই সহজলভ্য হ'ব লাগিব।
- (c) ই কম পৰিমাণৰ ধোঁৱা উৎপন্ন কৰিব লাগিব।
- (d) দহনৰ পিছত ছাই আদিৰ দৰে অৱশিষ্ট থাকিব নালাগে।
প্ৰশ্ন ৩: যদি তুমি আহাৰ গৰম কৰিবলৈ যিকোনো শক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম, তেন্তে কোনটো কৰিবা আৰু কিয়?
উত্তৰ: ৰন্ধনৰ বাবে তৰলীকৃত পেট্ৰ'লিয়াম গেছ ব্যৱহাৰ কৰিম। কিয়নো—
- (i) ই সহজলভ্য।
- (ii) ই কম পৰিমাণৰ ধোঁৱা উৎপন্ন কৰে।
- (iii) ই দহনৰ দ্বাৰা উচ্চ পৰিমাণৰ তাপ উৎপন্ন কৰে।
Page 248 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 248
প্ৰশ্ন ১: জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ অসুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰ:
- (i) জীৱাশ্মজাত ইন্ধন অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস। গতিকে, ইহঁতৰ ভাণ্ডাৰো সীমিত।
- (ii) জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দহনৰ ফলত নাইট্ৰ'জেন আৰু ছালফাৰ ডাই অক্সাইড উৎপন্ন হয়। যি এছিডে বৰষুণৰ সৃষ্টি কৰি মাটি আৰু জলসম্পদৰ ক্ষতিসাধন কৰে।
- (iii) জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দহনৰ ফলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড উৎপন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ২: আমি শক্তিৰ বিকল্প উৎস বিচাৰো কিয়?
উত্তৰ: জীৱাশ্ম ইন্ধনবোৰ অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস। পৃথিৱীত এই ইন্ধনবোৰৰ ভাণ্ডাৰ খুব দ্ৰুত গতিত হ্ৰাস পাই আছে আৰু এদিন শেষ হৈ যাব। সেয়েহে শক্তিৰ বিকল্প উৎসৰ দৰকাৰ।
প্ৰশ্ন ৩: আমাৰ সুবিধাৰ বাবে বায়ু আৰু জল শক্তিৰ পৰম্পৰাগত ব্যৱহাৰৰ কি পৰিবৰ্তন অনা হৈছে?
উত্তৰ: বায়ুকলৰ উদ্ভৱনৰ দ্বাৰা বায়ু শক্তিৰ পৰম্পৰাগত ব্যৱহাৰৰ উন্নতি সাধন কৰা হৈছে। বায়ুকল এটাত ডাঙৰ বিজুলী পাংখাৰ দৰে এক গঠন থাকে। যাক কিছু উচ্চতাত এক দৃঢ় আধাৰৰ ওপৰত স্থাপন কৰা হয়। বতাহৰ গতি শক্তিক বায়ুকলৰ দ্বাৰা আৱদ্ধ কৰি তাৰ সহায়ত বায়ুকলৰ পাংখা ঘুৰোৱা হয় আৰু এই ঘূৰ্ণন গতিয়ে টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰে। এনেদৰে জলশক্তিৰ পৰম্পৰাগত ব্যৱহাৰৰ উন্নতি সাধনৰ বাবে বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা হয়। নদীত সু-উচ্চ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি নদীৰ পানীক ভেটা দিয়া হয় আৰু এনেদৰে বৃহৎ জলঘৰত পানী সংগ্ৰহ কৰা হয়।
Page 253 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 253
প্ৰশ্ন ১: কোন ধৰণৰ দাপোণ— অৱতল, উত্তল নে সমতল সৌৰ কুকাৰত ব্যৱহাৰৰ বাবে উৎকৃষ্ট? কিয়?
উত্তৰ: অৱতল দাপোণ উৎকৃষ্ট। কিয়নো, অৱতল দাপোণৰ প্ৰকৃতি অভিসাৰী। অৰ্থাৎ, ই সমান্তৰাল ৰশ্মিক মুখ্য ফ'কাচলৈ অভিসাৰী কৰে। সেয়ে, এখন অৱতল দাপোণে বেছিভাগ সূৰ্যৰ ৰশ্মিকে সৌৰ কুকাৰৰ পিনে অভিসাৰী কৰে। সেয়ে, সৌৰ কুকাৰটোৱে সৰ্বোচ্চ তাপ লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: মহাসমুদ্ৰৰ পৰা পাব পৰা শক্তিৰ সীমাবদ্ধতা কি কি?
উত্তৰ:
- (i) জোৱাৰ শক্তিৰ আহৰণৰ বাবে সমুদ্ৰ-তীৰত বান্ধ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ উপযুক্ত স্থান সীমিত।
- (ii) যিবিলাক অঞ্চলত মহাসাগৰৰ ঢৌবোৰ অতি শক্তিশালী তেনে অঞ্চলতহে তৰংগ শক্তি আহৰণ কৰিব পাৰি।
- (iii) মহাসাগৰৰ পৃষ্ঠৰ আৰু 2 km পৰ্যন্ত গভীৰতাৰ পানীৰ উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য 293 K বা বেছি হ'লেহে মহাসাগৰৰ তাপ শক্তি ৰূপান্তৰণ প্ৰকল্পসমূহে ঠিকমতে কাম কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: তাপীয় শক্তি কি?
উত্তৰ: ভূ-পৃষ্ঠৰ অভ্যন্তৰ ভাগত থকা হটস্পট সংস্পৰ্শত অহা জলীয় বাষ্পৰে পোৱা শক্তিক ভূ-তাপ শক্তি বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: নিউক্লীয় শক্তিৰ সুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰ:
- (i) নিউক্লীয় শক্তিৰ ব্যৱহাৰ পৰিৱেশৰ বাবে ক্ষতিকাৰক নহয়।
- (ii) ইউৰেনিয়ামৰ এটা নিউক্লিয়াচৰ নিউক্লীয় বিয়োজনত, কয়লাৰ পৰা পোৱা কাৰ্বন নিউক্লিয়াচ এটাৰ দহনৰ তুলনাত 10 নিযুত গুণ শক্তি উৎপন্ন হয়।
Page 253 — প্ৰশ্নাৱলী (দ্বিতীয় অংশ)
পৃষ্ঠা নং: 253
প্ৰশ্ন ১: শক্তিৰ উৎস এটা প্ৰদূষণমুক্ত হ'ব পাৰেনে? কিয় পাৰে বা কিয় নোৱাৰে?
উত্তৰ: শক্তিৰ যিকোনো উৎসই পৰিৱেশৰ ওপৰত কিবা নহয় কিবা প্ৰকাৰে প্ৰভাৱ পেলায়। গতিকে, শক্তিৰ উৎস প্ৰদূষণমুক্ত হ'ব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ২: ৰকেটৰ ইন্ধন হিচাপে হাইড্ৰ'জেন ব্যৱহাৰ হয়। তোমালোকে ইয়াক চি এন জি (CNG) তকৈ পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বুলি গণ্য কৰিবা নেকি? কিয় কৰিবা বা কিয় নকৰা?
উত্তৰ: হয়, হাইড্ৰ'জেনক চি এন জি (CNG) তকৈ পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বুলি গণ্য কৰা হয়। কাৰণ হাইড্ৰ'জেনৰ দহনৰ ফলত কেৱল পানী উৎপন্ন হয়, যিটোৱে পৰিৱেশৰ কোনো ক্ষতি নকৰে। আনহাতে, CNG ৰ দহনৰ ফলত কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO₂) আৰু কম পৰিমাণে কাৰ্বন মন'ক্সাইড (CO) উৎপন্ন হয়, যিবোৰ সেউজ গৃহ গেছ আৰু প্ৰদূষক।
Page 254 — প্ৰশ্নাৱলী
পৃষ্ঠা নং: 254
প্ৰশ্ন ১: তুমি নবীকৰণযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰা শক্তিৰ দুটা উৎসৰ নাম লিখা। তোমাৰ পছন্দৰ কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ দুটা উৎস হ'ল— (i) সৌৰশক্তি আৰু (ii) বায়ু শক্তি। এই শক্তিৰ পছন্দৰ কাৰণ হ'ল এই দুয়োটা শক্তিৰ উৎস ব্যৱহাৰ কৰি থকাৰ ফলতো ই শেষ নহয়। এই দুটা শক্তিৰ উৎসক সেয়ে নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস ক'ব পাৰি।
প্ৰশ্ন ২: তুমি ক্ষয়িষ্ণু বুলি বিবেচনা কৰা শক্তিৰ দুটা উৎসৰ নাম উল্লেখ কৰা। তোমাৰ পছন্দৰ কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: দুটা ক্ষয়িষ্ণু শক্তিৰ উৎস হ'ল জীৱাশ্ম ইন্ধন আৰু নিউক্লীয় শক্তি। ইয়াৰ কাৰণ হ'ল এই উৎস দুটা অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস। ইহঁতক নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি থকাৰ ফলত ইহঁত এদিন পৃথিৱীৰ পৰা শেষ হৈ যাব।
3. অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise) — ALL 10 QUESTIONS
পৃষ্ঠা নং: 254-255
প্ৰশ্ন ১: পানী গৰম কৰিবলৈ সৌৰ জল হীটাৰ এটা ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰা দিনটো হৈছে এটা— (a) ৰৌদ্ৰোজ্জ্বল দিন (b) ডাৱৰীয়া দিন (c) গৰম দিন (d) বতাহে কোবোৱা দিন।
উত্তৰ: (b) ডাৱৰীয়া দিন।
প্ৰশ্ন ২: তলৰ কোনটো জীৱ ভৰ শক্তিৰ উৎসৰ উদাহৰণ নহয়? (a) খৰি (b) গোবৰ গেছ (c) নিউক্লীয় শক্তি (d) কয়লা।
উত্তৰ: (c) নিউক্লীয় শক্তি।
প্ৰশ্ন ৩: আমি ব্যৱহাৰ কৰা শক্তিৰ সৰহ সংখ্যক উৎস শক্তি হ'ল সঞ্চিত সৌৰ শক্তি। তলৰ কোনটো সৌৰ শক্তি আধাৰিত নহয়? (a) ভূ-তাপীয় শক্তি (b) বায়ুশক্তি (c) নিউক্লীয় শক্তি (d) জৈৱ উপাদান।
উত্তৰ: (c) নিউক্লীয় শক্তি।
প্ৰশ্ন ৪: শক্তি প্ৰত্যক্ষ উৎস হিচাপে জীৱাশ্মজাত ইন্ধন আৰু সৌৰ শক্তিৰ তুলনা কৰা আৰু সিহঁতৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰ:
| বৈশিষ্ট্য | জীৱাশ্মজাত ইন্ধন | সৌৰশক্তি |
| উৎস | মৃত জীৱৰ অৱশেষৰ পৰা গঠিত। | সূৰ্যৰ পৰা পোনে পোনে পোৱা যায়। |
| উপলব্ধতা | অনৱীকৰণযোগ্য, ভাণ্ডাৰ সীমিত। | নৱীকৰণযোগ্য, অক্ষয়। |
| পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱ | বায়ু প্ৰদূষণ আৰু সেউজ গৃহ গেছ নিৰ্গত কৰে। | প্ৰদূষণমুক্ত, পৰিৱেশ অনুকূল। |
| ব্যৱহাৰ | দিন-ৰাতি যিকোনো সময়তে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। | কেৱল দিনৰ ভাগত আৰু ৰ'দঘাই বতৰতহে উপলব্ধ। |
| খৰচ | আহৰণ আৰু পৰিশোধনত খৰচ হয়। | প্ৰাৰম্ভিক স্থাপনৰ খৰচ বেছি, কিন্তু পৰিচালনাৰ খৰচ কম। |
প্ৰশ্ন ৫: শক্তিৰ উৎস হিচাপে জৈৱ উপাদান জলবিদ্যুতৰ তুলনা কৰা আৰু সিহঁতৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
উত্তৰ:
| বৈশিষ্ট্য | জৈৱ উপাদান (Biomass) | জলবিদ্যুৎ (Hydroelectricity) |
| উৎস | উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশেষ (যেনে, খৰি, গোবৰ)। | বোৱতী পানীৰ গতি শক্তি বা স্থিতি শক্তি। |
| শক্তি ৰূপান্তৰ | দহনৰ দ্বাৰা ৰাসায়নিক শক্তিক তাপ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। | পানীৰ শক্তিক টাৰবাইনৰ জৰিয়তে বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। |
| পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱ | দহনৰ ফলত ধোঁৱা আৰু বায়ু প্ৰদূষণ হয়। | প্ৰদূষণমুক্ত, কিন্তু বান্ধ নিৰ্মাণে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ ক্ষতি কৰে। |
| উপলব্ধতা | গ্ৰাম্য অঞ্চলত সহজলভ্য। | কেৱল নদী বা জলপ্ৰপাত থকা অঞ্চলতহে সম্ভৱ। |
প্ৰশ্ন ৬: তলত দিয়া উৎসসমূহৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰাৰ সীমাবদ্ধতা কি কি? (a) বতাহ (b) তৰংগ (c) জোৱাৰ-ভাটা
উত্তৰ:
(a)
বতাহৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ সীমাবদ্ধতা:
- (i) ই বায়ুৰ প্ৰবাহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- (ii) বায়ুপ্ৰবাহ থকা অঞ্চলতহে উৎপাদন কৰিব পাৰি।
- (iii) ই ব্যয়বহুল আৰু সঞ্চয়ৰ অযোগ্য।
(b)
তৰংগৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ সীমাবদ্ধতা:
- (i) সমুদ্ৰত অত্যধিক ঢৌ থাকিলেহে এই শক্তি আহৰণ কৰিব পাৰি।
- (ii) উপকূলীয় অঞ্চলতহে এই শক্তি আহৰণ সম্ভৱ।
- (iii) ই যথেষ্ট ব্যয়বহুল।
(c)
জোৱাৰ-ভাটাৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ সীমাবদ্ধতা:
- (i) উৎপাদিত শক্তিৰ পৰিমাণ কম।
- (ii) ইয়াৰ বাবে বান্ধ নিৰ্মাণ কৰা ঠাই অতি সীমিত।
- (iii) ই অতি ব্যয়বহুল।
- (iv) সকলো সময়তে এই শক্তি উৎপাদন কৰিব নোৱাৰি।
প্ৰশ্ন ৭: কি আধাৰত শক্তিৰ উৎসসমূহ (a) নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য (b) ক্ষয়িষ্ণু যোৱা আৰু অক্ষয়িষ্ণু বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰিবা? (a) আৰু (b) ত উল্লেখ কৰা বাছন (option) একেই নে?
উত্তৰ:
(a) নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য: নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎসসমূহ প্ৰকৃতিত অবিৰতভাৱে উৎপন্ন হৈ থাকে। যেনে—সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি, জলশক্তি ইত্যাদি। আনহাতে, অনবীকৰণযোগ্য শক্তি গঠন হওঁতে নিযুত নিযুত বছৰৰ প্ৰয়োজন আৰু ই শেষ হলে কম সময়ৰ ভিতৰত ঘূৰাই পোৱা নাযায়।
(b) ক্ষয়িষ্ণু যোৱা আৰু অক্ষয়িষ্ণু: সীমিত শক্তিৰ উৎসক ক্ষয়িষ্ণু শক্তিৰ উৎস বোলে। যেনে—কয়লা, পেট্ৰ'লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ আদি। আনহাতে, যি শক্তি সহজে বা কেতিয়াও শেষ হৈ নাযায় তেনেবোৰ শক্তিক অক্ষয়িষ্ণু শক্তিৰ উৎস বোলে। যেনে— বায়ু শক্তি, জলশক্তি আদি।
সেয়েহে (a) আৰু (b) ত উল্লেখ কৰা বাছনি একে।
প্ৰশ্ন ৮: এটা আদৰ্শ শক্তি উৎসৰ গুণসমূহ কি কি?
উত্তৰ: এটা আদৰ্শ শক্তি উৎসৰ গুণসমূহ হ'ল—
- (i) ই প্ৰতি একক আয়তন বা ভৰ সাপেক্ষে এক বৃহৎ পৰিমাণৰ কাৰ্য কৰে।
- (ii) ই সহজলভ্য হয়।
- (iii) ই সঞ্চয় আৰু পৰিবহণৰ বাবে সুবিধাজনক হয়।
- (iv) ই দহনত ক্ষতিকাৰক গেছৰ সৃষ্টি নকৰে আৰু বায়ু প্ৰদূষণ নহয়।
প্ৰশ্ন ৯: সৌৰ চুলা ব্যৱহাৰৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ কি কি? এনে স্থান আছেনে য'ত সৌৰ চুলাৰ ব্যৱহাৰ সীমিত?
উত্তৰ:
সুবিধা:
- (i) ই প্ৰদূষণ মুক্ত।
- (ii) ইয়াত কোনো ধৰণৰ ইন্ধনৰ প্ৰয়োজন নহয়।
- (iii) ই মিতব্যয়ী আৰু সহজে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা বিধৰ।
অসুবিধা:
- (i) ৰাতি বা ডাৱৰীয়া বতৰত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি।
- (ii) খাদ্য প্ৰস্তুত কৰাত বহুত সময়ৰ দৰকাৰ হয়।
পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতে সৌৰ চুলাৰ ফলপ্ৰসুভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা নাযায়। বিশেষকৈ যিবোৰ অঞ্চলত বেছি বৰষুণ হয় আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ কমকৈ পৰে। যেনে— মেৰু অঞ্চলত এইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি।
প্ৰশ্ন ১০: পৰিৱেশৰ ওপৰত শক্তিৰ বৰ্ধিত চাহিদাৰ প্ৰভাৱ কি কি? শক্তি ব্যয় হ্ৰাস কৰিবৰ বাবে তুমি কি কি পদক্ষেপ লোৱাৰ পৰামৰ্শ দিবা?
উত্তৰ:
শক্তিৰ বৰ্ধিত চাহিদাৰ প্ৰভাৱ:
- (i) আমি অতি উচ্চ হাৰত পৰিৱেশৰ পৰা শক্তিৰ উৎসসমূহ আহৰণ কৰাৰ ফলত, পৰিৱেশৰ সমতা বিনষ্ট হৈছে।
- (ii) শক্তিৰ চাহিদা বৃদ্ধিৰ ফলত পৰিৱেশ প্ৰদূষিত হৈছে।
শক্তিৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰিবৰ বাবে:
- (i) শক্তিৰ অপব্যৱহাৰৰ বাবে শক্তিৰ চাহিদা বৃদ্ধি হৈছে। সেয়ে প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে শিক্ষিত, সচেতন আৰু সজাগ হোৱাটো দৰকাৰ।
- (ii) প্ৰয়োজনতহে শক্তি ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
- (iii) CFL বা LED বাল্বৰ দৰে শক্তি-দক্ষ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
- (iv) নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস যেনে—সৌৰশক্তি, বতাহশক্তি ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
4. HSLC পৰীক্ষাৰ বাবে বিশেষ প্ৰশ্নোত্তৰ (অসম ব'ৰ্ড)
🎯 HSLC উচ্চ সম্ভাৱনীয় প্ৰশ্ন (অসম ব'ৰ্ডত সঘনাই অহা)
প্ৰশ্ন ১: শক্তিৰ ভাল উৎস কি?
উত্তৰ: শক্তিৰ ভাল উৎস হৈছে সেই উৎস যিটোৱে প্ৰতি একক আয়তন বা ভৰৰ বিনিময়ত সৰ্বোচ্চ পৰিমাণৰ কাৰ্য কৰে, সহজলভ্য, সঞ্চয় আৰু পৰিবহণ সহজসাধ্য আৰু মিতব্যয়ী।
প্ৰশ্ন ২: জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ অসুবিধাসমূহ লিখা।
উত্তৰ:
- (i) এইবোৰ অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস; ইহঁতৰ ভাণ্ডাৰ সীমিত।
- (ii) দহনৰ ফলত নাইট্ৰ'জেন, ছালফাৰ আৰু কাৰ্বনৰ অম্লিক অক্সাইড উৎপন্ন হয় যিয়ে বায়ু প্ৰদূষণ, আম্লিক বৰষুণ আৰু সেউজ গৃহ প্ৰভাৱৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: আমি শক্তিৰ বিকল্প উৎস বিচাৰো কিয়?
উত্তৰ: শক্তিৰ মূল উৎস হৈছে জীৱাশ্ম ইন্ধন আৰু এইবোৰ সীমিত। এটা সময়ত এইবোৰ নিঃশেষ হৈ যাব। ইয়াৰোপৰি জীৱাশ্ম ইন্ধন দহন কৰিলে বায়ু প্ৰদূষিত হয়। সেইবাবে আমি শক্তিৰ বিকল্প উৎস বিচাৰো।
প্ৰশ্ন ৪: সৌৰ কোষ কি?
উত্তৰ: সৌৰ কোষ হৈছে এনে এবিধ সঁজুলি যিয়ে সৌৰ শক্তিক বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। এনে এটা প্ৰকাৰ সৌৰ কোষে প্ৰায় 0.5-1 ভল্ট বিভৱ আৰু 0.7 ৱাট বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তি কি?
উত্তৰ: ঘূৰ্ণায়মান পৃথিৱীৰ ওপৰত চন্দ্ৰৰ মহাকৰ্ষণিক টানৰ বাবে সাগৰৰ জলস্তৰ উঠা-নমা কৰে। এই পৰিঘটনাক জোৱাৰ আৰু ভাটা বোলে। এই জলস্তৰৰ পাৰ্থক্যৰ পৰা পোৱা শক্তিক জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তি বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: নিউক্লীয় বিয়োজন কি?
উত্তৰ: নিউক্লীয় বিয়োজন হৈছে এনে এটা প্ৰক্ৰিয়া য'ত গধুৰ পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াচক কম শক্তিৰ নিউট্ৰনৰে খুন্দা মাৰিলে সিহঁত তুলনামূলকভাৱে পাতল নিউক্লিয়াচলৈ ভাঙি যায় আৰু বৃহৎ পৰিমাণৰ শক্তি নিৰ্গত হয়।
প্ৰশ্ন ৭: নবীকৰণযোগ্য আৰু অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
| নবীকৰণযোগ্য শক্তি | অনৱীকৰণযোগ্য শক্তি |
| প্ৰকৃতিত অবিৰতভাৱে উৎপন্ন হৈ থাকে। | গঠন হওঁতে নিযুত বছৰৰ প্ৰয়োজন। |
| শেষ নহয়। | সীমিত, এদিন শেষ হ'ব। |
| উদাহৰণ: সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি। | উদাহৰণ: কয়লা, পেট্ৰ'লিয়াম। |
5. বস্তুনিষ্ঠ প্ৰশ্ন (MCQs)
১। পানী গৰম কৰিবলৈ সৌৰ জল হীটাৰ এটা ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰা দিনটো হৈছে এটা—
(A) ৰৌদ্ৰোজ্জ্বল দিন (B) ডাৱৰীয়া দিন (C) গৰম দিন (D) বতাহে কোবোৱা দিন
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) ডাৱৰীয়া দিন
২। তলৰ কোনটো জীৱ ভৰ শক্তিৰ উৎসৰ উদাহৰণ নহয়?
(A) খৰি (B) গোবৰ গেছ (C) নিউক্লীয় শক্তি (D) কয়লা
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) নিউক্লীয় শক্তি
৩। আমি ব্যৱহাৰ কৰা শক্তিৰ সৰহ সংখ্যক উৎস শক্তি হ'ল সঞ্চিত সৌৰ শক্তি। তলৰ কোনটো সৌৰ শক্তি আধাৰিত নহয়?
(A) ভূ-তাপীয় শক্তি (B) বায়ুশক্তি (C) নিউক্লীয় শক্তি (D) জৈৱ উপাদান
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) নিউক্লীয় শক্তি
৪। তলৰ কোনটো নৱীকৰণ শক্তিৰ উৎস নহয়?
(A) সূৰ্য (B) বায়ু (C) জীৱাশ্মজাত ইন্ধন (D) পানী
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) জীৱাশ্মজাত ইন্ধন
৫। সৌৰ কুকাৰত কোন ধৰণৰ দাপোণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(A) অৱতল (B) উত্তল (C) সমতল (D) কোনো নহয়
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (A) অৱতল — অৱতল দাপোণে সূৰ্যৰ ৰশ্মিক অভিসাৰী কৰে।
৬। জীৱ-গেছত কিমান শতাংশ মিথেন থাকে?
(A) 50% (B) 60% (C) 75% (D) 90%
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) 75% — জীৱ-গেছত 75 শতাংশ পৰ্যন্ত মিথেন থাকে।
৭। সৌৰ স্থিৰাংকৰ মান কিমান?
(A) 1.0 kW/m² (B) 1.4 kW/m² (C) 2.0 kW/m² (D) 3.0 kW/m²
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) 1.4 kW/m² — সৌৰ স্থিৰাংক প্ৰায় 1.4 kW/m²।
৮। নিউক্লীয় বিয়োজনত শক্তি উৎপন্ন হয় কাৰ সমীকৰণ অনুসৰি?
(A) E = mc (B) E = mc² (C) E = m²c (D) E = m/c²
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (B) E = mc² — আইনষ্টাইনৰ সমীকৰণ।
৯। বায়ু শক্তি পাম স্থাপনৰ বাবে বতাহৰ দ্ৰুতি কিমান হ'ব লাগিব?
(A) 5 km/h (B) 10 km/h (C) 15 km/h (D) 20 km/h
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) 15 km/h — বতাহৰ দ্ৰুতি প্ৰতি ঘণ্টাত 15 Km তকৈ বেছি হ'ব লাগিব।
১০। ভাৰতত মুঠ বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ কিমান শতাংশ নিউক্লীয় শক্তিৰ পৰা পোৱা যায়?
(A) 1% (B) 2% (C) 3% (D) 5%
উত্তৰ চাওক
উত্তৰ: (C) 3% — ভাৰতত মুঠ বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ 3 শতাংশ নিউক্লীয় শক্তিৰ পৰা পোৱা যায়।
6. HOTS (উচ্চ চিন্তন দক্ষতাৰ প্ৰশ্ন)
🧠 আপোনাৰ মগজুক প্ৰত্যাহ্বান জনাওক! (HSLC ৰ বাবে সমালোচনাত্মক চিন্তা)
প্ৰশ্ন ১: যদি জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ ভাণ্ডাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে শেষ হৈ যায়, তেন্তে কি হ'ব?
উত্তৰ: যদি জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ ভাণ্ডাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে শেষ হৈ যায়, তেন্তে যান-বাহন, উদ্যোগ, বিদ্যুৎ উৎপাদন আদি বন্ধ হৈ যাব। ইয়াৰ ফলত সমগ্ৰ বিশ্বৰ অৰ্থনীতি ভাঙি পৰিব। সেয়েহে আমি বিকল্প শক্তিৰ উৎসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হ'ব লাগিব।
প্ৰশ্ন ২: সৌৰ কোষ আৰু সৌৰ কুকাৰৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: সৌৰ কোষে সৌৰ শক্তিক বিদ্যুৎ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। আনহাতে সৌৰ কুকাৰে সৌৰ শক্তিক তাপ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰি ৰন্ধন কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: নিউক্লীয় শক্তিৰ দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰ:
- (i) নিউক্লীয় ৰিয়েক্টৰৰ পৰা নিৰ্গত তেজস্ক্ৰিয় বিকিৰণ পৰিৱেশ প্ৰদূষিত কৰে।
- (ii) নিউক্লীয় শক্তি প্ৰকল্পৰ অত্যাধিক নিৰ্মাণ ব্যয় আৰু ইউৰেনিয়ামৰ সীমিত উপলব্ধতাই নিউক্লীয় শক্তিৰ বহুল ব্যৱহাৰ বাধাপ্ৰাপ্ত কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: বায়ু শক্তি আৰু সৌৰ শক্তিৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: বায়ু শক্তি বতাহৰ গতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সৌৰ শক্তি সূৰ্যৰ পোহৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। বায়ু শক্তি দিনে-ৰাতি উভয় সময়তে পোৱা যায় যদিও বতাহ বলিব লাগে। আনহাতে সৌৰ শক্তি কেৱল দিনত আৰু ৰ'দঘাই বতৰতহে পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৫: জৈৱ-গেছ কেনেকৈ উৎপন্ন হয়?
উত্তৰ: গোবৰ, শস্যৰ অৱশিষ্ট, শাক-পাচলিৰ পেলন আদি অক্সিজেন নোহোৱাকৈ পচিলে জৈৱ-গেছ উৎপন্ন হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াক এনাৰ'বিক ডাইজেশ্যন বোলা হয়।
7. বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে সম্পৰ্ক
🌍 বিজ্ঞানক জীৱনৰ সৈতে সংযোগ কৰা:
- সৌৰ কুকাৰ: ঘৰত খাদ্য ৰান্ধিবলৈ ব্যৱহৃত।
- সৌৰ জল হীটাৰ: পানী গৰম কৰিবলৈ ব্যৱহৃত।
- বায়ুকল: পূৰ্বতে পানী তোলা বা শস্য পিহাৰ বাবে, বৰ্তমান বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবে।
- জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প: বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবে।
- জৈৱ-গেছ প্লাণ্ট: গ্ৰাম্য অঞ্চলত ৰন্ধন আৰু পোহৰৰ বাবে।
- নিউক্লীয় বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ: বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবে।
- CNG: যান-বাহনৰ ইন্ধন হিচাপে।
- LPG: ৰন্ধন কাৰ্যত ব্যৱহৃত।
Comments
Post a Comment